De goeroe en de pandit
Dialoog XXVI
De regels breken
De belangrijkste cartograaf van bewustzijn, Ken Wilber, en de oprichter van EnlightenNext, Andrew Cohen, gaan in gesprek over de anatomie van moderne spirituele transformatie. Samen onderzoeken ze de huidige culturele stand van zaken die uitgedaagd moet worden als mensen de volgende evolutionaire stap willen nemen.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
De regels breken
Overtreedt radicale transformatie de ongeschreven regels van onze postmoderne spirituele cultuur? In deze Goeroe en Pandit dialoog kijken Andrew Cohen, spirituele leraar en oprichter van EnlightenNext, en integraal filosoof Ken Wilber diepgaand naar de hedendaagse spirituele veranderingen. Ze vragen ons hoe serieus we zelf zijn over diepe, radicale, evolutionaire verandering. In deze intieme dialoog deelt Andrew zijn ervaringen met het aanmoedigen van studenten om te veranderen, en maakt Ken een scherpe beoordeling van het hedendaagse spirituele landschap. Daarbij weigert hij zich aan te sluiten bij het “complot van middelmatigheid”, dat ervoor heeft gezorgd dat de postmoderne spiritualiteit is afgevlakt. Samen presenteren zij een weg van spirituele transformatie die ons oproept om vanuit het verlichte perspectief te leven. Samen transformeren deze twee, de Goeroe en de Pandit, spirituele transformatie, en tonen ze de mogelijkheid om niet alleen onszelf te veranderen, maar om mee te werken aan de evolutie van het wereldwijde bewustzijn.
- ED
Andrew Cohen: We leven, aan het begin van de 21e eeuw, in een heel bijzondere tijd. Hoewel onze gezamenlijke toekomst nog nooit zo onzeker was, lijkt het er toch op dat er tegenwoordig een ongekend potentieel voor bewuste evolutie aanwezig is. Er staat zoveel op het spel, en ik denk dat het probleem van verandering nog nooit zo urgent is geweest. Maar na vele jaren lesgeven in een spiritueel pad dat leidt naar radicale verandering, heb ik er geen enkele twijfel over dat er maar één eenvoudige waarheid is; namelijk dat iedereen verlichting wil maar niemand echt wil veranderen.
Werkelijke verandering is iets dat het ego of het afgescheiden zelfbeeld, de niet verlichte staat, weigert. In feite leeft het ego in grote angst voor de onzekerheid die door verandering ontstaat. Het probeert voortdurend de illusie van onveranderlijkheid overeind te houden, in een wereld waar alles doorlopend verandert, tegenwoordig zelfs sneller dan ooit! Wij waren het er in één van onze vorige gesprekken over eens dat het in de 21e eeuw niet alleen noodzakelijk is om onze weerstand tegen voortdurende verandering op te geven, maar om die juist te omarmen door een dynamische, betrokken overgave aan het levensproces. Dat is wat ik Evolutionaire Verlichting noem. Het is ongelooflijk spannend en altijd inspirerend.
In je boek Boomeritis schreef je gepassioneerd, dat als we niet in staat en bereid zijn om ons snel te ontwikkelen, we waarschijnlijk een desastreuze fase in de menselijke geschiedenis niet kunnen voorkomen. Je liet ook het zo hoognodige licht schijnen op onze hedendaagse cultuur, en identificeerde een postmoderne culturele ziekte “boomeritis” als het belangrijkste obstakel voor de volgende evolutionaire stap. Kan je in het kort vertellen wat “boomeritis” is?
KEN WILBER: Om “boomeritis” te begrijpen is het behulpzaam om een algemeen beeld van de historische context te geven. Veel sociologen hebben drie algemene fasen in de culturele ontwikkeling gedefinieerd: een traditionele cultuur, een moderne cultuur en een postmoderne cultuur. Deze drie fasen corresponderen in zekere zin met drie typen, niveaus of stromingen van bewustzijn.
De traditionele cultuur heeft een soort mythische, fantasieloze, religieuze en zeer fundamentalistische oriëntatie. Bijvoorbeeld: het geloof dat de bijbel of de koran letterlijk waar is. Het wordt gekenmerkt door een absolute en eenduidige waarheid, bijvoorbeeld: niemand kan verlost worden zonder geloof in Jezus of Allah. Zulke culturen zijn gewoonlijk nationalistisch, etnocentrisch, patriarchaal en leggen de nadruk op familiewaarden en religie uit de goede oude tijd.
De moderne cultuur heeft een meer rationeel, wetenschappelijk en zakelijk gerichte oriëntatie. Het begon met de Westerse Verlichting, het is de manier waarop de meeste geïndustrialiseerde democratieën geregeerd worden. Men gelooft in wetenschappelijke en universele waarheden, maar alleen als ze zijn bewezen door onderzoek en/of empirische studies.
De derde belangrijke fase is de postmoderne cultuur. De postmoderne oriëntatie onderscheidt zich van de traditionele, mythische oriëntatie en van de moderne rationele, door het inzicht dat er werkelijk een veelvoud aan wereldbeelden is, een serie culturele aannames die relatief zijn. Je kunt niet zeggen dat het ene waar is en het andere niet, doordat veel van wat wij waarheid noemen slechts een interpretatie is. Het kernbegrip van het postmodernisme is dat de realiteit niet slechts een gegeven is, het wordt geconstrueerd en geïnterpreteerd.
Er zitten elementen van, zeg maar, waarheid in elk van deze drie oriëntaties. De meeste evolutionaire denkers, inclusief mezelf, zien in elke volgende golf echter een hoger, weidser, of complexer niveau van ontwikkeling. Ontwikkeling heeft in het algemeen dus de neiging zich van traditioneel naar modern en vervolgens naar postmodern te bewegen. En velen van ons geloven dat er zelfs nog hogere niveaus of stromingen van bewustzijn zijn. Dit zijn echter de drie ontwikkelingsniveaus die, onder volwassenen in de hedendaagse wereld, wijd verspreid zijn. En natuurlijk vind je een mix van deze culturen en individuen in elke samenleving.
De socioloog Paul Ray (auteur van The Cultural Creatives) schat bijvoorbeeld dat ongeveer 20% van de mensen in de Verenigde Staten op het traditionele, mythische niveau zit, ongeveer 50% zit op het moderne, universele, rationele niveau, en ca 25% bevindt zich op het postmoderne pluralistische niveau en daar horen de “culturele creatieven” bij. Eerlijk gezegd, de meeste mensen die luisteren naar wat wij te zeggen hebben, komen uit die postmoderne, pluralistische, cultureel-creatieve context. En dat is zowel goed als slecht nieuws. Het goede nieuws is dat het inderdaad een hogere, diepere golf van bewuste ontwikkeling is dan alles wat er aan vooraf ging, en daarom staat het open voor hogere, diepere en weidsere waarheden, inclusief bepaalde spirituele werkelijkheden. Het slechte nieuws is echter dat al deze grote golven van ontwikkeling een pathologie, of schaduwzijde als tegenpool hebben en voor de pluralistische golf geldt hetzelfde. De negatieve kant is, “Omdat alle inzichten even juist zijn, heeft niemand gelijk of ongelijk. Mijn waarheid geldt voor mij, en jij kunt niet zeggen dat die niet waar is.”
AC: Dat komt me bekend voor!
DE SCHADUWZIJDE VAN PLURALISME
AC: Zoals je in Boomeritis duidelijk maakt, is dit pluralistische, postmoderne niveau van ontwikkeling, dat in het systeem van Spiral Dynamics ook wel het “groene waardesysteem” wordt genoemd, een positie die de neiging heeft om inherent anti-evolutionair en anti-transformatief te zijn.
KW: Die neiging heeft het inderdaad. Het wordt wel lastig, want het groene waardesysteem, of pluralistische- postmoderne golf van ontwikkeling wil graag over transformatie praten. En er zit een kern van waarheid in het feit dat het groene waardesysteem ook werkelijk wil veranderen, ook al maken ze er af en toe een zootje van. Maar vergeet niet dat deze bijzondere pluralistische golf werkelijk een hoog niveau van ontwikkeling is. Dat moeten we in ons achterhoofd houden, ook als wij praten over de pathologische versie. Deze golf raakte in de jaren ‘60 wijd verspreid. De boomers waren de eerste generatie in de geschiedenis, waarvan een significant percentage dit redelijk hoge pluralistische niveau van ontwikkeling bereikte. Het voorgaande niveau of de eerdere golf, die nog steeds heerst, de universele, rationele golf, raakte wijd verbreid tijdens de Westerse Verlichting en is pas ongeveer driehonderd jaar oud. Het groene waardesysteem, de pluralistische golf, stak pas veertig jaar geleden op grote schaal de kop op. Dus alle geweldige positieve aspecten van de jaren ’60, zoals milieubescherming, feminisme, hervormingen in de gezondheidszorg en, het belangrijkste, de burgerrechtenbeweging, waren producten van gezond pluralisme en gezond postmodernisme. Dat is de positieve vooruitgang die geboekt is door de culturele creatieven, het groene waardesysteem, de pluralistische golf. Zo beschouwd was het dus een transformatieve gebeurtenis, want elke verticale beweging op de schaal van ontwikkeling is transformatie. En de boomers, de culturele creatieven, waren een transformatie van modern naar postmodern, van rationeel naar pluralistisch, van oranje naar groen of aan welke term je ook maar de voorkeur geeft.
Maar toen ze hier eenmaal aangeland waren, waren ze niet meer vooruit te branden! Je krijgt ze nu niet meer in beweging omdat de schaduwkant zegt dat wanneer je daar eenmaal bent, je niet meer mag oordelen omdat “ieders uitdrukking van waarheid gelijk is.” Dus je kunt niemand meer uitdagen door te zeggen: “Luister, je zult moeten groeien. Je bent in jezelf gekeerd. Er is een hogere spirituele werkelijkheid.” Het antwoord zal zijn, “Hoe weet je dat het hoger is? Hoe haal je het in je hoofd om mij te veroordelen!”
Dit houdt in dat wanneer boomers het spirituele pad inslaan, hun fundamentele behoefte niet is om het ego te overstijgen maar om het te bevestigen, het tot uitdrukking te brengen, om te horen dat “Wat ik doe geweldig is en zeer bijzonder, net zoals ik zelf.” Zij zijn er om hun zelfverkramping te vieren en eigen te maken en om deze heel duidelijk te voelen en het god, godin, of geest te noemen. En je kunt het ze niet uit het hoofd praten want dan ben je veroordelend.
Onder het mom van pluralisme, wat inhoudt dat geen enkele waarheid beter is dan een andere, vinden niet alleen hogere waarheden, maar ook al mijn bekrompen, oppervlakkige, narcistische neigingen een goed heenkomen. De hogere betekenis van pluralisme raakt verstrikt in lagere impulsen, verkrampte neigingen en uitdrukkingen van egocentrisme, het marcheert nu allemaal onder de vlag van het pluralisme.
Om het eenvoudig te zeggen: boomeritis is door narcisme geïnfecteerd pluralisme. De hoge waarheden van pluralisme gecorrumpeerd en ontspoord door een ego dat ze gebruikt om zich stevig in te graven, zodat het niet meer uitgedaagd kan worden, omdat er geen objectieve waarheid is die er korte metten mee kan maken.
AC: Dit is dezelfde soort weerstand waar ik al zo lang als ik les geef doorheen probeer te breken.
KW: Helaas, het is een groen moeras.
AC: Een wraakzuchtig groen moeras! Toen ik Boomeritis las was het een openbaring voor me omdat het me hielp in een bredere context te zien waarom zoveel mensen zo onvoorstelbaar veel weerstand hebben gehad tegen mijn oproep om te veranderen. Vanaf het moment dat ik begon met lesgeven, heb ik mensen altijd uitgedaagd om te transformeren, om van een lager naar een hoger niveau van ontwikkeling te bewegen. Om specifiek te zijn: ik heb ze gevraagd om de nobele moeite te doen om inertie, weerstand en het ego te overstijgen. Aanvankelijk, wanneer iemand geïnspireerd is, en student wil worden, is het alsof ze verliefd zijn geworden. Ze zeggen dan, “oh, dit is fantastisch, dit is geweldig. Dit is alles waarvan ik ooit gedroomd heb.” Maar vroeg of laat gebeurt het onvermijdelijke: ik vraag ze om te veranderen en ze worden woedend op me, narcistisch woedend.
KW: Ja, dat is boomeritis ten voeten uit. Alles is geweldig tot het moment dat je oordeelt, want dan komt de narcistische woede uit alle hoeken en gaten en word jij, de leraar, aangezien voor het probleem, in plaats van het ego van de student.
“GIJ ZULT NIET OORDELEN”
AC: Zolang de zoeker naar hogere waarheid stevig in het groene waardesysteem verankerd zit, is de relatie tussen leraar en leerling zo goed als disfunctioneel. Men gaat naar een spirituele leraar om te evolueren. Maar het feit dat ze hierin verschanst zijn ondermijnt vaak de mogelijkheid van de leraar om iemand te helpen die bij hem komt om zich te ontwikkelen. De authentieke relatie tussen student en leraar vereist transformatie, niet slechts horizontale bevestiging maar verticale transformatie.
KW: En de student zal het “oordeel” moeten accepteren dat hij op een lager niveau van bewustzijn verkeert, althans op dit gebied.
AC: Precies, dat is het grote probleem. Tijdens een retraite die ik gaf werd het thema oordelen het onderwerp van verhitte discussie. Ik moest een heleboel tijd besteden aan het uitleggen dat een groot deel van het evolutieproces te maken heeft met het cultiveren van het cruciale vermogen om onderscheid te maken, om dingen helder te zien. Ik moest me in allerlei bochten wringen om iedereen te helpen begrijpen dat het manifeste universum bestaat uit objecten die een onderlinge relatie met elkaar hebben. En dat, wanneer je de onderlinge relaties helder kunt zien, dat niet noodzakelijkerwijs een negatief oordeel betekent. Het is eenvoudigweg een uitdrukking van helder onderscheidingsvermogen. Wanneer je ernaar streeft om een vrije relatie met de menselijke ervaring te hebben, dan zul je de dingen helder moeten kunnen zien om de goede keuzes te kunnen maken en om onder alle omstandigheden op de meest geëigende manier te kunnen reageren. Om dat te doen moet je beslist bereid zijn om, God verhoede, te oordelen!
Ik heb gemerkt dat juist mensen die zich bezig houden met de spirituele dimensie erg bang zijn, zo erg dat het soms bijna bijgeloof wordt, om over wat dan ook een conclusie te trekken, die mogelijkerwijs gezien zou kunnen worden als iets anders dan...
KW: …de acceptatie van elk standpunt.
AC: Ja, hoewel dat natuurlijk een onmogelijke positie is!
KW: Nogmaals, dat behoort allemaal tot de schaduwzijde, de pathologische versie van deze golf van ontwikkeling. En natuurlijk zijn er bepaalde oordelen die een liberaal, zorgzaam, ontwikkeld mens niet zou moeten hebben. Er zijn bepaalde gebieden waarover we niet zouden moeten oordelen. We zouden niet moeten oordelen op basis van vooroordelen, huidskleur, seksuele geaardheid, religie en ga zo maar door. Maar er zijn bepaalde oordelen en er is onderscheidend bewustzijn, die positief en noodzakelijk zijn, daaronder valt ook af en toe het gezonde deel van het pluralistische standpunt. Dat wil zeggen, het postmoderne pluralistische standpunt is op zichzelf al een geweldig oordeel; namelijk dat bepaalde soorten oordelen niet geveld zouden mogen worden. En er zijn weer andere oordelen die, gewoonlijk aangeduid als wijs onderscheid, noodzakelijk zijn. Deze hebben te maken met de graad van diepgang, niet tussen mensen maar in ieder afzonderlijk mens. Zo kun je bijvoorbeeld prerationeel, rationeel of transrationeel zijn, elk is van een hoger ontwikkelingsniveau dan het voorgaande. Iemands perspectief kan egocentrisch, etnocentrisch of wereldcentrisch zijn, dat zijn steeds hogere niveaus van ontwikkeling. Een wereldcentrisch mens zal een etnocentrisch oordeel afkeuren. Zulke hiërarchieën zijn heel belangrijk want zij vertegenwoordigen gradaties van waarheid, inclusiviteit en compassie. Wanneer je echter blijft hangen in het groene gebied, zit je opgesloten. Je kunt dan geen keuze maken. Je kunt niets meer kiezen omdat ALLE oordelen en ALLE hiërarchieën geacht worden slecht te zijn. Ik noem dit a-perspectieve idiotie.
AC: En de hiërarchieën die je beschrijft vertegenwoordigen werkelijke structuren die bestaan in de realiteit, echte ontwikkelingsstructuren. Het zijn niet zomaar subjectieve conceptuele producten.
KW: Ja, het gaat erom dat deze algemene golven van ontplooiing bestaan, en zij vertegenwoordigen zogenaamde “ingebedde hiërarchieën” of “holarchieën” van ontwikkeling, net zoals wereldcentrisch hoger is dan etnocentrisch, dat weer hoger is dan egocentrisch. Het is beter om wereldcentrisch te zijn dan etnocentrisch en dus kun je zeer veroordelend zijn over etnocentrische vooroordelen. De ironie van het groene waardesysteem is dat het zelf de hele tijd bezig is hiërarchische oordelen te vellen en toch hiërarchieën veroordeelt.
AC: Dat is jezelf tegenspreken.
KW: Precies. Momenteel wordt door de meeste filosofen over het algemeen aangenomen dat het postmodernisme vergeven is van deze tegenstelling tussen woord en daad. Het veroordeelt in anderen datgene wat het continue zelf aan het doen is. Het oordeelt voortdurend. Het heeft bijvoorbeeld zijn eigen hiërarchie die zegt: “verbinden is beter dan een rangorde maken”, dat is een hiërarchie van waarden. Dus, op een hiërarchische manier veroordelen zij hiërarchieën. Oeps!
Maar nogmaals, het positieve aspect is dat het groene waardesysteem slechte hiërarchieën het raam uitgooit, het nadeel is dat het tegelijkertijd alle goede hiërarchieën kwijtraakt. En zoals we eerder zeiden, keert die houding zich vrij snel tegen zichzelf en gaat zichzelf tegenspreken. Het groene waardesysteem is zelf het product van een hiërarchische bewustzijnsontwikkeling van traditioneel naar modern naar postmodern, dus wanneer het groene waardesysteem alle hiërarchieën afkeurt, veroordeelt het in feite het hele proces dat zijn eigen hogere positie tot stand bracht.
AC: Dat is wat dit punt zo verlichtend maakt: de realisatie dat het veroordelen van alle hiërarchieën inhoudt dat je de grond onder je eigen voeten vernietigt.
KW: Wanneer je dit fenomeen in je studenten tegenkomt, wat doe je dan precies? Hoe waardeer je aan de ene kant het feit dat ze niet langer etnocentrische, of homofobische oordelen willen vellen en hoe help je ze aan de andere kant om te begrijpen dat ze wel degelijk andere oordelen moeten vellen. Wij moeten allemaal oordelen, gebaseerd op de mate van diepte in ons eigen bewustzijn, in ons eigen gewaarzijn. En er zijn hogere staten en fases van bewustzijn waar een spirituele aspirant zich op moet richten, zodat er sprake kan zijn van groei en evolutie. Die hogere staten oordelen zeker over lagere en mindere staten, zoals wereldcentrisch op een juiste manier over etnocentrisch oordeelt.
AC: Het antwoord op die vraag zou zijn dat een authentieke spirituele mentor in staat moet worden geacht de student te laten zien dat er een levend, ademend verschil is tussen hun respectievelijke niveaus van bewustzijn dat objectief te herkennen is. En hopelijk genereert dat een beetje nederigheid in de student, en een boel evolutionaire spanning, ontwaakte inspiratie, en echte interesse om de mentor op zijn of haar niveau te ontmoeten.
[volgende]
Overtreedt radicale transformatie de ongeschreven regels van onze postmoderne spirituele cultuur? In deze Goeroe en Pandit dialoog kijken Andrew Cohen, spirituele leraar en oprichter van EnlightenNext, en integraal filosoof Ken Wilber diepgaand naar de hedendaagse spirituele veranderingen. Ze vragen ons hoe serieus we zelf zijn over diepe, radicale, evolutionaire verandering. In deze intieme dialoog deelt Andrew zijn ervaringen met het aanmoedigen van studenten om te veranderen, en maakt Ken een scherpe beoordeling van het hedendaagse spirituele landschap. Daarbij weigert hij zich aan te sluiten bij het “complot van middelmatigheid”, dat ervoor heeft gezorgd dat de postmoderne spiritualiteit is afgevlakt. Samen presenteren zij een weg van spirituele transformatie die ons oproept om vanuit het verlichte perspectief te leven. Samen transformeren deze twee, de Goeroe en de Pandit, spirituele transformatie, en tonen ze de mogelijkheid om niet alleen onszelf te veranderen, maar om mee te werken aan de evolutie van het wereldwijde bewustzijn.
- ED
Andrew Cohen: We leven, aan het begin van de 21e eeuw, in een heel bijzondere tijd. Hoewel onze gezamenlijke toekomst nog nooit zo onzeker was, lijkt het er toch op dat er tegenwoordig een ongekend potentieel voor bewuste evolutie aanwezig is. Er staat zoveel op het spel, en ik denk dat het probleem van verandering nog nooit zo urgent is geweest. Maar na vele jaren lesgeven in een spiritueel pad dat leidt naar radicale verandering, heb ik er geen enkele twijfel over dat er maar één eenvoudige waarheid is; namelijk dat iedereen verlichting wil maar niemand echt wil veranderen.
Werkelijke verandering is iets dat het ego of het afgescheiden zelfbeeld, de niet verlichte staat, weigert. In feite leeft het ego in grote angst voor de onzekerheid die door verandering ontstaat. Het probeert voortdurend de illusie van onveranderlijkheid overeind te houden, in een wereld waar alles doorlopend verandert, tegenwoordig zelfs sneller dan ooit! Wij waren het er in één van onze vorige gesprekken over eens dat het in de 21e eeuw niet alleen noodzakelijk is om onze weerstand tegen voortdurende verandering op te geven, maar om die juist te omarmen door een dynamische, betrokken overgave aan het levensproces. Dat is wat ik Evolutionaire Verlichting noem. Het is ongelooflijk spannend en altijd inspirerend.
In je boek Boomeritis schreef je gepassioneerd, dat als we niet in staat en bereid zijn om ons snel te ontwikkelen, we waarschijnlijk een desastreuze fase in de menselijke geschiedenis niet kunnen voorkomen. Je liet ook het zo hoognodige licht schijnen op onze hedendaagse cultuur, en identificeerde een postmoderne culturele ziekte “boomeritis” als het belangrijkste obstakel voor de volgende evolutionaire stap. Kan je in het kort vertellen wat “boomeritis” is?
KEN WILBER: Om “boomeritis” te begrijpen is het behulpzaam om een algemeen beeld van de historische context te geven. Veel sociologen hebben drie algemene fasen in de culturele ontwikkeling gedefinieerd: een traditionele cultuur, een moderne cultuur en een postmoderne cultuur. Deze drie fasen corresponderen in zekere zin met drie typen, niveaus of stromingen van bewustzijn.
De traditionele cultuur heeft een soort mythische, fantasieloze, religieuze en zeer fundamentalistische oriëntatie. Bijvoorbeeld: het geloof dat de bijbel of de koran letterlijk waar is. Het wordt gekenmerkt door een absolute en eenduidige waarheid, bijvoorbeeld: niemand kan verlost worden zonder geloof in Jezus of Allah. Zulke culturen zijn gewoonlijk nationalistisch, etnocentrisch, patriarchaal en leggen de nadruk op familiewaarden en religie uit de goede oude tijd.
De moderne cultuur heeft een meer rationeel, wetenschappelijk en zakelijk gerichte oriëntatie. Het begon met de Westerse Verlichting, het is de manier waarop de meeste geïndustrialiseerde democratieën geregeerd worden. Men gelooft in wetenschappelijke en universele waarheden, maar alleen als ze zijn bewezen door onderzoek en/of empirische studies.
De derde belangrijke fase is de postmoderne cultuur. De postmoderne oriëntatie onderscheidt zich van de traditionele, mythische oriëntatie en van de moderne rationele, door het inzicht dat er werkelijk een veelvoud aan wereldbeelden is, een serie culturele aannames die relatief zijn. Je kunt niet zeggen dat het ene waar is en het andere niet, doordat veel van wat wij waarheid noemen slechts een interpretatie is. Het kernbegrip van het postmodernisme is dat de realiteit niet slechts een gegeven is, het wordt geconstrueerd en geïnterpreteerd.
Er zitten elementen van, zeg maar, waarheid in elk van deze drie oriëntaties. De meeste evolutionaire denkers, inclusief mezelf, zien in elke volgende golf echter een hoger, weidser, of complexer niveau van ontwikkeling. Ontwikkeling heeft in het algemeen dus de neiging zich van traditioneel naar modern en vervolgens naar postmodern te bewegen. En velen van ons geloven dat er zelfs nog hogere niveaus of stromingen van bewustzijn zijn. Dit zijn echter de drie ontwikkelingsniveaus die, onder volwassenen in de hedendaagse wereld, wijd verspreid zijn. En natuurlijk vind je een mix van deze culturen en individuen in elke samenleving.
De socioloog Paul Ray (auteur van The Cultural Creatives) schat bijvoorbeeld dat ongeveer 20% van de mensen in de Verenigde Staten op het traditionele, mythische niveau zit, ongeveer 50% zit op het moderne, universele, rationele niveau, en ca 25% bevindt zich op het postmoderne pluralistische niveau en daar horen de “culturele creatieven” bij. Eerlijk gezegd, de meeste mensen die luisteren naar wat wij te zeggen hebben, komen uit die postmoderne, pluralistische, cultureel-creatieve context. En dat is zowel goed als slecht nieuws. Het goede nieuws is dat het inderdaad een hogere, diepere golf van bewuste ontwikkeling is dan alles wat er aan vooraf ging, en daarom staat het open voor hogere, diepere en weidsere waarheden, inclusief bepaalde spirituele werkelijkheden. Het slechte nieuws is echter dat al deze grote golven van ontwikkeling een pathologie, of schaduwzijde als tegenpool hebben en voor de pluralistische golf geldt hetzelfde. De negatieve kant is, “Omdat alle inzichten even juist zijn, heeft niemand gelijk of ongelijk. Mijn waarheid geldt voor mij, en jij kunt niet zeggen dat die niet waar is.”
AC: Dat komt me bekend voor!
DE SCHADUWZIJDE VAN PLURALISME
AC: Zoals je in Boomeritis duidelijk maakt, is dit pluralistische, postmoderne niveau van ontwikkeling, dat in het systeem van Spiral Dynamics ook wel het “groene waardesysteem” wordt genoemd, een positie die de neiging heeft om inherent anti-evolutionair en anti-transformatief te zijn.
KW: Die neiging heeft het inderdaad. Het wordt wel lastig, want het groene waardesysteem, of pluralistische- postmoderne golf van ontwikkeling wil graag over transformatie praten. En er zit een kern van waarheid in het feit dat het groene waardesysteem ook werkelijk wil veranderen, ook al maken ze er af en toe een zootje van. Maar vergeet niet dat deze bijzondere pluralistische golf werkelijk een hoog niveau van ontwikkeling is. Dat moeten we in ons achterhoofd houden, ook als wij praten over de pathologische versie. Deze golf raakte in de jaren ‘60 wijd verspreid. De boomers waren de eerste generatie in de geschiedenis, waarvan een significant percentage dit redelijk hoge pluralistische niveau van ontwikkeling bereikte. Het voorgaande niveau of de eerdere golf, die nog steeds heerst, de universele, rationele golf, raakte wijd verbreid tijdens de Westerse Verlichting en is pas ongeveer driehonderd jaar oud. Het groene waardesysteem, de pluralistische golf, stak pas veertig jaar geleden op grote schaal de kop op. Dus alle geweldige positieve aspecten van de jaren ’60, zoals milieubescherming, feminisme, hervormingen in de gezondheidszorg en, het belangrijkste, de burgerrechtenbeweging, waren producten van gezond pluralisme en gezond postmodernisme. Dat is de positieve vooruitgang die geboekt is door de culturele creatieven, het groene waardesysteem, de pluralistische golf. Zo beschouwd was het dus een transformatieve gebeurtenis, want elke verticale beweging op de schaal van ontwikkeling is transformatie. En de boomers, de culturele creatieven, waren een transformatie van modern naar postmodern, van rationeel naar pluralistisch, van oranje naar groen of aan welke term je ook maar de voorkeur geeft.
Maar toen ze hier eenmaal aangeland waren, waren ze niet meer vooruit te branden! Je krijgt ze nu niet meer in beweging omdat de schaduwkant zegt dat wanneer je daar eenmaal bent, je niet meer mag oordelen omdat “ieders uitdrukking van waarheid gelijk is.” Dus je kunt niemand meer uitdagen door te zeggen: “Luister, je zult moeten groeien. Je bent in jezelf gekeerd. Er is een hogere spirituele werkelijkheid.” Het antwoord zal zijn, “Hoe weet je dat het hoger is? Hoe haal je het in je hoofd om mij te veroordelen!”
Dit houdt in dat wanneer boomers het spirituele pad inslaan, hun fundamentele behoefte niet is om het ego te overstijgen maar om het te bevestigen, het tot uitdrukking te brengen, om te horen dat “Wat ik doe geweldig is en zeer bijzonder, net zoals ik zelf.” Zij zijn er om hun zelfverkramping te vieren en eigen te maken en om deze heel duidelijk te voelen en het god, godin, of geest te noemen. En je kunt het ze niet uit het hoofd praten want dan ben je veroordelend.
Onder het mom van pluralisme, wat inhoudt dat geen enkele waarheid beter is dan een andere, vinden niet alleen hogere waarheden, maar ook al mijn bekrompen, oppervlakkige, narcistische neigingen een goed heenkomen. De hogere betekenis van pluralisme raakt verstrikt in lagere impulsen, verkrampte neigingen en uitdrukkingen van egocentrisme, het marcheert nu allemaal onder de vlag van het pluralisme.
Om het eenvoudig te zeggen: boomeritis is door narcisme geïnfecteerd pluralisme. De hoge waarheden van pluralisme gecorrumpeerd en ontspoord door een ego dat ze gebruikt om zich stevig in te graven, zodat het niet meer uitgedaagd kan worden, omdat er geen objectieve waarheid is die er korte metten mee kan maken.
AC: Dit is dezelfde soort weerstand waar ik al zo lang als ik les geef doorheen probeer te breken.
KW: Helaas, het is een groen moeras.
AC: Een wraakzuchtig groen moeras! Toen ik Boomeritis las was het een openbaring voor me omdat het me hielp in een bredere context te zien waarom zoveel mensen zo onvoorstelbaar veel weerstand hebben gehad tegen mijn oproep om te veranderen. Vanaf het moment dat ik begon met lesgeven, heb ik mensen altijd uitgedaagd om te transformeren, om van een lager naar een hoger niveau van ontwikkeling te bewegen. Om specifiek te zijn: ik heb ze gevraagd om de nobele moeite te doen om inertie, weerstand en het ego te overstijgen. Aanvankelijk, wanneer iemand geïnspireerd is, en student wil worden, is het alsof ze verliefd zijn geworden. Ze zeggen dan, “oh, dit is fantastisch, dit is geweldig. Dit is alles waarvan ik ooit gedroomd heb.” Maar vroeg of laat gebeurt het onvermijdelijke: ik vraag ze om te veranderen en ze worden woedend op me, narcistisch woedend.
KW: Ja, dat is boomeritis ten voeten uit. Alles is geweldig tot het moment dat je oordeelt, want dan komt de narcistische woede uit alle hoeken en gaten en word jij, de leraar, aangezien voor het probleem, in plaats van het ego van de student.
“GIJ ZULT NIET OORDELEN”
AC: Zolang de zoeker naar hogere waarheid stevig in het groene waardesysteem verankerd zit, is de relatie tussen leraar en leerling zo goed als disfunctioneel. Men gaat naar een spirituele leraar om te evolueren. Maar het feit dat ze hierin verschanst zijn ondermijnt vaak de mogelijkheid van de leraar om iemand te helpen die bij hem komt om zich te ontwikkelen. De authentieke relatie tussen student en leraar vereist transformatie, niet slechts horizontale bevestiging maar verticale transformatie.
KW: En de student zal het “oordeel” moeten accepteren dat hij op een lager niveau van bewustzijn verkeert, althans op dit gebied.
AC: Precies, dat is het grote probleem. Tijdens een retraite die ik gaf werd het thema oordelen het onderwerp van verhitte discussie. Ik moest een heleboel tijd besteden aan het uitleggen dat een groot deel van het evolutieproces te maken heeft met het cultiveren van het cruciale vermogen om onderscheid te maken, om dingen helder te zien. Ik moest me in allerlei bochten wringen om iedereen te helpen begrijpen dat het manifeste universum bestaat uit objecten die een onderlinge relatie met elkaar hebben. En dat, wanneer je de onderlinge relaties helder kunt zien, dat niet noodzakelijkerwijs een negatief oordeel betekent. Het is eenvoudigweg een uitdrukking van helder onderscheidingsvermogen. Wanneer je ernaar streeft om een vrije relatie met de menselijke ervaring te hebben, dan zul je de dingen helder moeten kunnen zien om de goede keuzes te kunnen maken en om onder alle omstandigheden op de meest geëigende manier te kunnen reageren. Om dat te doen moet je beslist bereid zijn om, God verhoede, te oordelen!
Ik heb gemerkt dat juist mensen die zich bezig houden met de spirituele dimensie erg bang zijn, zo erg dat het soms bijna bijgeloof wordt, om over wat dan ook een conclusie te trekken, die mogelijkerwijs gezien zou kunnen worden als iets anders dan...
KW: …de acceptatie van elk standpunt.
AC: Ja, hoewel dat natuurlijk een onmogelijke positie is!
KW: Nogmaals, dat behoort allemaal tot de schaduwzijde, de pathologische versie van deze golf van ontwikkeling. En natuurlijk zijn er bepaalde oordelen die een liberaal, zorgzaam, ontwikkeld mens niet zou moeten hebben. Er zijn bepaalde gebieden waarover we niet zouden moeten oordelen. We zouden niet moeten oordelen op basis van vooroordelen, huidskleur, seksuele geaardheid, religie en ga zo maar door. Maar er zijn bepaalde oordelen en er is onderscheidend bewustzijn, die positief en noodzakelijk zijn, daaronder valt ook af en toe het gezonde deel van het pluralistische standpunt. Dat wil zeggen, het postmoderne pluralistische standpunt is op zichzelf al een geweldig oordeel; namelijk dat bepaalde soorten oordelen niet geveld zouden mogen worden. En er zijn weer andere oordelen die, gewoonlijk aangeduid als wijs onderscheid, noodzakelijk zijn. Deze hebben te maken met de graad van diepgang, niet tussen mensen maar in ieder afzonderlijk mens. Zo kun je bijvoorbeeld prerationeel, rationeel of transrationeel zijn, elk is van een hoger ontwikkelingsniveau dan het voorgaande. Iemands perspectief kan egocentrisch, etnocentrisch of wereldcentrisch zijn, dat zijn steeds hogere niveaus van ontwikkeling. Een wereldcentrisch mens zal een etnocentrisch oordeel afkeuren. Zulke hiërarchieën zijn heel belangrijk want zij vertegenwoordigen gradaties van waarheid, inclusiviteit en compassie. Wanneer je echter blijft hangen in het groene gebied, zit je opgesloten. Je kunt dan geen keuze maken. Je kunt niets meer kiezen omdat ALLE oordelen en ALLE hiërarchieën geacht worden slecht te zijn. Ik noem dit a-perspectieve idiotie.
AC: En de hiërarchieën die je beschrijft vertegenwoordigen werkelijke structuren die bestaan in de realiteit, echte ontwikkelingsstructuren. Het zijn niet zomaar subjectieve conceptuele producten.
KW: Ja, het gaat erom dat deze algemene golven van ontplooiing bestaan, en zij vertegenwoordigen zogenaamde “ingebedde hiërarchieën” of “holarchieën” van ontwikkeling, net zoals wereldcentrisch hoger is dan etnocentrisch, dat weer hoger is dan egocentrisch. Het is beter om wereldcentrisch te zijn dan etnocentrisch en dus kun je zeer veroordelend zijn over etnocentrische vooroordelen. De ironie van het groene waardesysteem is dat het zelf de hele tijd bezig is hiërarchische oordelen te vellen en toch hiërarchieën veroordeelt.
AC: Dat is jezelf tegenspreken.
KW: Precies. Momenteel wordt door de meeste filosofen over het algemeen aangenomen dat het postmodernisme vergeven is van deze tegenstelling tussen woord en daad. Het veroordeelt in anderen datgene wat het continue zelf aan het doen is. Het oordeelt voortdurend. Het heeft bijvoorbeeld zijn eigen hiërarchie die zegt: “verbinden is beter dan een rangorde maken”, dat is een hiërarchie van waarden. Dus, op een hiërarchische manier veroordelen zij hiërarchieën. Oeps!
Maar nogmaals, het positieve aspect is dat het groene waardesysteem slechte hiërarchieën het raam uitgooit, het nadeel is dat het tegelijkertijd alle goede hiërarchieën kwijtraakt. En zoals we eerder zeiden, keert die houding zich vrij snel tegen zichzelf en gaat zichzelf tegenspreken. Het groene waardesysteem is zelf het product van een hiërarchische bewustzijnsontwikkeling van traditioneel naar modern naar postmodern, dus wanneer het groene waardesysteem alle hiërarchieën afkeurt, veroordeelt het in feite het hele proces dat zijn eigen hogere positie tot stand bracht.
AC: Dat is wat dit punt zo verlichtend maakt: de realisatie dat het veroordelen van alle hiërarchieën inhoudt dat je de grond onder je eigen voeten vernietigt.
KW: Wanneer je dit fenomeen in je studenten tegenkomt, wat doe je dan precies? Hoe waardeer je aan de ene kant het feit dat ze niet langer etnocentrische, of homofobische oordelen willen vellen en hoe help je ze aan de andere kant om te begrijpen dat ze wel degelijk andere oordelen moeten vellen. Wij moeten allemaal oordelen, gebaseerd op de mate van diepte in ons eigen bewustzijn, in ons eigen gewaarzijn. En er zijn hogere staten en fases van bewustzijn waar een spirituele aspirant zich op moet richten, zodat er sprake kan zijn van groei en evolutie. Die hogere staten oordelen zeker over lagere en mindere staten, zoals wereldcentrisch op een juiste manier over etnocentrisch oordeelt.
AC: Het antwoord op die vraag zou zijn dat een authentieke spirituele mentor in staat moet worden geacht de student te laten zien dat er een levend, ademend verschil is tussen hun respectievelijke niveaus van bewustzijn dat objectief te herkennen is. En hopelijk genereert dat een beetje nederigheid in de student, en een boel evolutionaire spanning, ontwaakte inspiratie, en echte interesse om de mentor op zijn of haar niveau te ontmoeten.
[volgende]