EnlightenNext: Als iemand zegt dat de werkelijkheid nou eenmaal is zoals die is en dat het naïef is daaraan iets te willen veranderen, op welke filosofie is dat dan gebaseerd?
Susan Neiman: Ze hebben het over een visie die terug te leiden is naar de zeventiende-eeuwse filosoof Thomas Hobbes - dat mensen fundamenteel in staat van oorlog met elkaar zijn, dat mensen van nature hebberig zijn en belust op macht en eigenbelang; en dat we zonder een sterk en autoritair leger nergens zijn. Dat is een algemeen aanvaard conservatief standpunt. Hoewel, bedenk ik nu, er zowel links als rechts ontzettend veel mensen zijn die een soort pervers genoegen lijken te scheppen in de suggestie dat slimme, wereldwijze en niet naïeve mensen gericht zijn op het allerslechtste in de mens en in de menselijke geschiedenis. Het geeft een soort troost en verlichting om te kijken naar de allerslechtsten, want daar steek je dan zelf meestal heel goed bij af. Het is veel makkelijker jezelf te vergelijken met slechte mensen dan met bijvoorbeeld iemand als Wesley Autry, de bouwvakker in New York die de metro indook om het leven te redden van iemand die op de rails was gevallen. Iedereen vond het geweldig, en terecht, het was een prachtige, heldhaftige daad. Maar aan de kleinere, gewonere heldendaden schenken we meestal veel minder aandacht, want die geven ons een ongemakkelijk gevoel. Namelijk het gevoel dat ook wij iets zouden kunnen en moeten doen, wat we nu niet doen. Terwijl, als we ons alleen richten op hoe slecht de mensheid is, nou, dan kunnen we eigenlijk niet zoveel doen. Alleen maar kijken hoe het bergafwaarts gaat.
Natuurlijk, er is een heleboel fout gegaan in de geschiedenis van de mensheid. Ik denk dat we bepaalde dingen moeten proberen terug te vinden die we zijn kwijtgeraakt - zoals het diepe vertrouwen in woorden als moraal en nobel en held. Ik weet ook wel dat niet elke vooruitgang écht een verbetering is. Maar het is schokkend hoe ondankbaar we zijn. We kijken veel te veel naar wat slechter is geworden en wat beter is geworden nemen we als vanzelfsprekend aan.
EnlightenNext: Je zegt dat dit sombere realisme, waarin idealisme als naïef wordt gezien en pogingen iets te veranderen als zinloos, bij zowel links als rechts voorkomt. Maar in je boek zeg je ook dat er een fundamenteel verschil is tussen rechts en links wat betreft morele overtuiging. Je merkt op dat rechts – met name fundamentalistisch rechts – de indruk wekt normen en waarden en idealen te bezitten, terwijl progressief links wordt verweten geen morele ruggengraat te hebben.
Susan Neiman: Ja, fundamentalistische christenen en veel aanhangers van de fundamentalistische Islam worden gedreven door morele opvattingen. Ze wijzen waarschijnlijk dezelfde dingen af in de westerse cultuur als jij en ik. Ze willen Paris Hilton en Britney Spears niet als rolmodellen voor hun kinderen. Ze vinden “Sex and the City” en “Beavis and Butthead” - een heel leger van dingen die op hun kinderen afgevuurd worden - echt angstaanjagend nihilistisch en plat. Zij zien geen levensvervulling in het succesideaal: "Wie de meeste speeltjes heeft verzameld als hij doodgaat heeft gewonnen." Daar gaat het hen niet om in het leven. Maar als ze de grote meerderheid van televisiekanalen, tijdschriften en websites zien, krijgen ze de indruk dat het daar in de westerse wereld wél om gaat. Want ze horen onvoldoende een sterk, luid en duidelijk afkeurend geluid van de progressieven. Ook al zijn daar wel voorbeelden van. Ik wil alleen maar zeggen dat er een heleboel fatsoenlijke mensen zijn die zich zorgen maken over de moraal en er is niemand die ze een alternatief biedt. De overtuiging heerst dat de hedendaagse westerse cultuur te weinig aandacht heeft voor morele waarden - dat zij daar ironisch, achterdochtig en sceptisch tegenover is komen te staan en dat zij gelooft dat de economische grenzen de enige grenzen zijn. Ik ben niet de enige die dit opmerkt, maar ik geloof dat ik wel de eerste ben die probeert een alternatief aan te dragen dat doordringt tot diep in het hart van de moderne filosofie.
Ik denk niet dat rechtsdenkenden doorgaans echte morele helderheid bezitten. Ik zou het liever morele simpelheid noemen. Zij komen meestal niet met goede, complexe, solide morele argumenten. Neem bijvoorbeeld het zogenaamde “recht op leven” (o.a. antiabortus, red.). Miljoenen mensen in de VS voeren hier actie voor want het is in hun ogen een kwestie van morele helderheid. Mensen die vasthouden aan het recht op leven zijn op zoek naar een morele wetmatigheid. Ze willen kunnen zeggen: "Hier sta ik voor en hier wil ik voor gaan, want dit geeft betekenis aan mijn leven. Want ik wil niet dat het alleen bestaat uit nietszeggende problemen." Maar ze stellen zichzelf verder geen enkele moeilijke vraag over het recht op leven in een breder verband. Hoe zit het bijvoorbeeld met de rechten van dat ongeboren kind op een fatsoenlijk leven? Wat moeten we doen aan de zogeheten “collateral damage” oftewel het doden van onschuldige burgers die sneuvelen in een misschien wel legitieme oorlog? En wat moeten we met de doodstraf?
Maar wat ze rechts wél kunnen, en dat krijgt links zelden voor elkaar, is woorden als moraal en nobel en held gewoon gebruiken zonder er aanhalingstekens omheen te zetten en ze af te zwakken in “moraal”, “nobel” en “held”. Filosofen spreken van “scare quotes”, angsttekens. Door aanhalingstekens te gebruiken zeg je in feite: "Neem me niet te serieus", "Ik bedoel het een beetje ironisch", "Ik wil niet sentimenteel of soft of kitscherig overkomen."
EEN HELDENDOM OM VOOR TE LEVEN
EnlightenNext: In Morele Helderheid zeg je dat progressieven, omdat ze zelf ironisch of sceptisch staan tegenover morele opvattingen, zich niet kunnen voorstellen dat mensen van rechts echt handelen vanuit eerlijke morele idealen. Kun je iets zeggen over wat volgens jou de dieperliggende motivatie is van fundamentalisten, zowel hier als elders in de wereld?
Susan Neiman: Zowel fundamentalistische moslims, jihadisten, als veel fundamentalistische christenen worden gedreven door het menselijk verlangen een held te zijn, het lage in onszelf te overstijgen, materiële verlangens en dierlijke impulsen te overstijgen. De mens heeft een sterke behoefte uit te stijgen boven wat hij heeft en, zoals Immanuel Kant zegt, vaak is dat de enige manier om onze vrijheid te ervaren - het moment waarop het ons daadwerkelijk lukt onze materiële belangen aan de kant te zetten of zelfs ons leven te riskeren. Dat is het enige moment waarop we ons echt vrij voelen, los van al onze plichten en taken. Veel mensen hebben de behoefte te voelen dat ze handelen vanuit hun vrijheid en menselijkheid, vanuit iets hogers. Omdat ze in de hedendaagse cultuur daartoe te weinig mogelijkheden zien, komen ze tot fundamentalistische standpunten en soms zelfs tot zelfmoordterrorisme. Dat is natuurlijk een verschrikkelijke conclusie. We moeten een nieuw beeld van heldendom ontwikkelen dat afziet van de gedachte dat je moet sterven als een tragische held om vrij te zijn. Want dat is het idee dat we nu hebben van heldendom, en dat gaat terug tot de oude Grieken.
EnlightenNext: Met andere woorden, een ideaal is iets waar je voor wilt leven en, als puntje bij paaltje komt, ook voor wilt sterven.
Susan Neiman: Ja, maar daar moeten we nu juist vanaf. We moeten idealisme gaan zien als iets om voor te leven, iets waar je offers voor wilt brengen en dat is moeilijker. Je zult risico's moeten nemen en offers moeten brengen - dat staat buiten kijf. Anders is er niks heldhaftigs aan. Het cliché dat alleen de tragische held een echte held is, is een fabeltje dat ons juist afhoudt van het überhaupt nemen van risico’s en het ondernemen van heldhaftige daden. Als je ervan uitgaat dat een mens eerst op tragische wijze om het leven moet komen om een held te zijn, ben je voor de rest geëxcuseerd. Dus we moeten het anders gaan bekijken.
Maar ik begrijp heel goed waar dit idee vandaan komt. Dus in plaats van zelfmoordterroristen lafaards te noemen en fundamentalisten idioten, moeten we eens goed naar de feiten gaan kijken, want die zijn echt interessant. Uit alle empirische onderzoeken blijkt dat de mensen die zelfmoordterrorist worden niet het uitschot van de maatschappij zijn. Integendeel, meestal komen ze uit de middenklasse, zijn ze opgeleid, afkomstig uit tamelijk autoritaire gezinnen, en zeer idealistisch.
In de fundamentalistische christenen heb ik me minder verdiept. Maar laatst keek ik naar de film, Jesus Camp, samen met één van mijn zeventienjarige tweelingdochters. Zij zat te kijken naar kinderen die naar een evangelisch zomerkamp gingen en ze bleef maar zeggen, "Ze zijn stapelgek! Ze zijn stapelgek!" Maar deze mensen waren bij lange na niet gek. Ik zag bij sommigen een diepe verbondenheid, een verlangen om iets goeds te doen voor de wereld, een verlangen naar waardigheid. En dat zie ik níet bij een kind dat alleen maar geobsedeerd is door de laatste iPhone.
EnlightenNext: Dus volwassen idealisme betekent dat je een fundament hebt van waarden waar je offers voor zou willen brengen en risico’s voor wil nemen, waar je voor leeft.
Susan Neiman: Precies. En ik moet zeggen, ook al gebruik ik de term “volwassen idealist” nu al een hele tijd, ik had niet gedacht ooit een politicus tegen te komen die dat zo goed illustreert als Barack Obama. Hij is een volwassen idealist in de ware zin van het woord. Hij heeft oog voor de realiteit – of het nou gaat over de toepassing van de grondwet of weten hoe het is om aan de zuidkant van Chicago te leven - én hij stelt dat de realiteit niet de wereld is zoals hij zou moeten zijn. Ik ben ervan overtuigd dat hierdoor het afgelopen jaar miljoenen Amerikanen geïnspireerd zijn geraakt.
Als iemand die opgegroeid is in Georgia ten tijde van de burgerrechtenbeweging, denk ik dat het feit dat we nu de mogelijkheid hebben Obama als president te kiezen, Amerika van zijn beste kant laat zien. De burgerrechtenbeweging was zo'n beetje het laatste in de geschiedenis van dit land waar we met z'n allen echt trots op kunnen zijn. We hebben destijds echt de wereld veranderd zonder veel geweld te gebruiken. Er was wel wat geweld, maar het werd geen burgeroorlog, wat best had kunnen gebeuren. Door de burgerrechtenbeweging waren de Amerikanen genoodzaakt het conflict tussen hun idealen en de realiteit onder ogen te zien. Mijn moeder was betrokken bij de campagne tegen de rassenscheiding in het openbare onderwijs in Atlanta, dus ik zat er middenin. Mijn kinderen snappen er niks van. Zij leven al in een betere wereld dan waar ik in opgroeide. Ik vertel ze dat zelfs op de meest idealistische, optimistische dag in de zestiger jaren niemand zich kon voorstellen dat we op een dag een zwarte president zouden kunnen kiezen. Dat is een teken dat, hoewel er nog steeds racisme bestaat en we daar nog aan moeten werken, er tijdens mijn leven een vooruitgang van grote betekenis heeft plaatsgevonden.
Toch is er nog veel cynisme. Christian Lander zegt, in zijn boek Stuff White People Like, dat blanken voor Barack Obama zijn omdat ze zichzelf daar beter door voelen. Onzin. Iedereen voelt zich beter door Obama en dat is goed. Het is prima dat we ons goed voelen. Je kunt niet vooruit komen zonder voorbeelden die laten zien dat het mogelijk is, zonder dat je erin gelóóft dat het mogelijk is. Je gaat niet je best doen iets aan de toestand in de wereld te verbeteren als je niet zo nu en dan een aanwijzing krijgt dat dingen beter zijn geworden. En de dingen zijn echt beter dan ten tijde van de mars naar Washington, vijfenveertig jaar geleden.
Luister naar het hele interview met filosofe Susan Neiman op enlightennext.org/neiman
Susan Neiman: Ze hebben het over een visie die terug te leiden is naar de zeventiende-eeuwse filosoof Thomas Hobbes - dat mensen fundamenteel in staat van oorlog met elkaar zijn, dat mensen van nature hebberig zijn en belust op macht en eigenbelang; en dat we zonder een sterk en autoritair leger nergens zijn. Dat is een algemeen aanvaard conservatief standpunt. Hoewel, bedenk ik nu, er zowel links als rechts ontzettend veel mensen zijn die een soort pervers genoegen lijken te scheppen in de suggestie dat slimme, wereldwijze en niet naïeve mensen gericht zijn op het allerslechtste in de mens en in de menselijke geschiedenis. Het geeft een soort troost en verlichting om te kijken naar de allerslechtsten, want daar steek je dan zelf meestal heel goed bij af. Het is veel makkelijker jezelf te vergelijken met slechte mensen dan met bijvoorbeeld iemand als Wesley Autry, de bouwvakker in New York die de metro indook om het leven te redden van iemand die op de rails was gevallen. Iedereen vond het geweldig, en terecht, het was een prachtige, heldhaftige daad. Maar aan de kleinere, gewonere heldendaden schenken we meestal veel minder aandacht, want die geven ons een ongemakkelijk gevoel. Namelijk het gevoel dat ook wij iets zouden kunnen en moeten doen, wat we nu niet doen. Terwijl, als we ons alleen richten op hoe slecht de mensheid is, nou, dan kunnen we eigenlijk niet zoveel doen. Alleen maar kijken hoe het bergafwaarts gaat.
Natuurlijk, er is een heleboel fout gegaan in de geschiedenis van de mensheid. Ik denk dat we bepaalde dingen moeten proberen terug te vinden die we zijn kwijtgeraakt - zoals het diepe vertrouwen in woorden als moraal en nobel en held. Ik weet ook wel dat niet elke vooruitgang écht een verbetering is. Maar het is schokkend hoe ondankbaar we zijn. We kijken veel te veel naar wat slechter is geworden en wat beter is geworden nemen we als vanzelfsprekend aan.
EnlightenNext: Je zegt dat dit sombere realisme, waarin idealisme als naïef wordt gezien en pogingen iets te veranderen als zinloos, bij zowel links als rechts voorkomt. Maar in je boek zeg je ook dat er een fundamenteel verschil is tussen rechts en links wat betreft morele overtuiging. Je merkt op dat rechts – met name fundamentalistisch rechts – de indruk wekt normen en waarden en idealen te bezitten, terwijl progressief links wordt verweten geen morele ruggengraat te hebben.
Susan Neiman: Ja, fundamentalistische christenen en veel aanhangers van de fundamentalistische Islam worden gedreven door morele opvattingen. Ze wijzen waarschijnlijk dezelfde dingen af in de westerse cultuur als jij en ik. Ze willen Paris Hilton en Britney Spears niet als rolmodellen voor hun kinderen. Ze vinden “Sex and the City” en “Beavis and Butthead” - een heel leger van dingen die op hun kinderen afgevuurd worden - echt angstaanjagend nihilistisch en plat. Zij zien geen levensvervulling in het succesideaal: "Wie de meeste speeltjes heeft verzameld als hij doodgaat heeft gewonnen." Daar gaat het hen niet om in het leven. Maar als ze de grote meerderheid van televisiekanalen, tijdschriften en websites zien, krijgen ze de indruk dat het daar in de westerse wereld wél om gaat. Want ze horen onvoldoende een sterk, luid en duidelijk afkeurend geluid van de progressieven. Ook al zijn daar wel voorbeelden van. Ik wil alleen maar zeggen dat er een heleboel fatsoenlijke mensen zijn die zich zorgen maken over de moraal en er is niemand die ze een alternatief biedt. De overtuiging heerst dat de hedendaagse westerse cultuur te weinig aandacht heeft voor morele waarden - dat zij daar ironisch, achterdochtig en sceptisch tegenover is komen te staan en dat zij gelooft dat de economische grenzen de enige grenzen zijn. Ik ben niet de enige die dit opmerkt, maar ik geloof dat ik wel de eerste ben die probeert een alternatief aan te dragen dat doordringt tot diep in het hart van de moderne filosofie.
Ik denk niet dat rechtsdenkenden doorgaans echte morele helderheid bezitten. Ik zou het liever morele simpelheid noemen. Zij komen meestal niet met goede, complexe, solide morele argumenten. Neem bijvoorbeeld het zogenaamde “recht op leven” (o.a. antiabortus, red.). Miljoenen mensen in de VS voeren hier actie voor want het is in hun ogen een kwestie van morele helderheid. Mensen die vasthouden aan het recht op leven zijn op zoek naar een morele wetmatigheid. Ze willen kunnen zeggen: "Hier sta ik voor en hier wil ik voor gaan, want dit geeft betekenis aan mijn leven. Want ik wil niet dat het alleen bestaat uit nietszeggende problemen." Maar ze stellen zichzelf verder geen enkele moeilijke vraag over het recht op leven in een breder verband. Hoe zit het bijvoorbeeld met de rechten van dat ongeboren kind op een fatsoenlijk leven? Wat moeten we doen aan de zogeheten “collateral damage” oftewel het doden van onschuldige burgers die sneuvelen in een misschien wel legitieme oorlog? En wat moeten we met de doodstraf?
Maar wat ze rechts wél kunnen, en dat krijgt links zelden voor elkaar, is woorden als moraal en nobel en held gewoon gebruiken zonder er aanhalingstekens omheen te zetten en ze af te zwakken in “moraal”, “nobel” en “held”. Filosofen spreken van “scare quotes”, angsttekens. Door aanhalingstekens te gebruiken zeg je in feite: "Neem me niet te serieus", "Ik bedoel het een beetje ironisch", "Ik wil niet sentimenteel of soft of kitscherig overkomen."
EEN HELDENDOM OM VOOR TE LEVEN
EnlightenNext: In Morele Helderheid zeg je dat progressieven, omdat ze zelf ironisch of sceptisch staan tegenover morele opvattingen, zich niet kunnen voorstellen dat mensen van rechts echt handelen vanuit eerlijke morele idealen. Kun je iets zeggen over wat volgens jou de dieperliggende motivatie is van fundamentalisten, zowel hier als elders in de wereld?
Susan Neiman: Zowel fundamentalistische moslims, jihadisten, als veel fundamentalistische christenen worden gedreven door het menselijk verlangen een held te zijn, het lage in onszelf te overstijgen, materiële verlangens en dierlijke impulsen te overstijgen. De mens heeft een sterke behoefte uit te stijgen boven wat hij heeft en, zoals Immanuel Kant zegt, vaak is dat de enige manier om onze vrijheid te ervaren - het moment waarop het ons daadwerkelijk lukt onze materiële belangen aan de kant te zetten of zelfs ons leven te riskeren. Dat is het enige moment waarop we ons echt vrij voelen, los van al onze plichten en taken. Veel mensen hebben de behoefte te voelen dat ze handelen vanuit hun vrijheid en menselijkheid, vanuit iets hogers. Omdat ze in de hedendaagse cultuur daartoe te weinig mogelijkheden zien, komen ze tot fundamentalistische standpunten en soms zelfs tot zelfmoordterrorisme. Dat is natuurlijk een verschrikkelijke conclusie. We moeten een nieuw beeld van heldendom ontwikkelen dat afziet van de gedachte dat je moet sterven als een tragische held om vrij te zijn. Want dat is het idee dat we nu hebben van heldendom, en dat gaat terug tot de oude Grieken.
EnlightenNext: Met andere woorden, een ideaal is iets waar je voor wilt leven en, als puntje bij paaltje komt, ook voor wilt sterven.
Susan Neiman: Ja, maar daar moeten we nu juist vanaf. We moeten idealisme gaan zien als iets om voor te leven, iets waar je offers voor wilt brengen en dat is moeilijker. Je zult risico's moeten nemen en offers moeten brengen - dat staat buiten kijf. Anders is er niks heldhaftigs aan. Het cliché dat alleen de tragische held een echte held is, is een fabeltje dat ons juist afhoudt van het überhaupt nemen van risico’s en het ondernemen van heldhaftige daden. Als je ervan uitgaat dat een mens eerst op tragische wijze om het leven moet komen om een held te zijn, ben je voor de rest geëxcuseerd. Dus we moeten het anders gaan bekijken.
Maar ik begrijp heel goed waar dit idee vandaan komt. Dus in plaats van zelfmoordterroristen lafaards te noemen en fundamentalisten idioten, moeten we eens goed naar de feiten gaan kijken, want die zijn echt interessant. Uit alle empirische onderzoeken blijkt dat de mensen die zelfmoordterrorist worden niet het uitschot van de maatschappij zijn. Integendeel, meestal komen ze uit de middenklasse, zijn ze opgeleid, afkomstig uit tamelijk autoritaire gezinnen, en zeer idealistisch.
In de fundamentalistische christenen heb ik me minder verdiept. Maar laatst keek ik naar de film, Jesus Camp, samen met één van mijn zeventienjarige tweelingdochters. Zij zat te kijken naar kinderen die naar een evangelisch zomerkamp gingen en ze bleef maar zeggen, "Ze zijn stapelgek! Ze zijn stapelgek!" Maar deze mensen waren bij lange na niet gek. Ik zag bij sommigen een diepe verbondenheid, een verlangen om iets goeds te doen voor de wereld, een verlangen naar waardigheid. En dat zie ik níet bij een kind dat alleen maar geobsedeerd is door de laatste iPhone.
EnlightenNext: Dus volwassen idealisme betekent dat je een fundament hebt van waarden waar je offers voor zou willen brengen en risico’s voor wil nemen, waar je voor leeft.
Susan Neiman: Precies. En ik moet zeggen, ook al gebruik ik de term “volwassen idealist” nu al een hele tijd, ik had niet gedacht ooit een politicus tegen te komen die dat zo goed illustreert als Barack Obama. Hij is een volwassen idealist in de ware zin van het woord. Hij heeft oog voor de realiteit – of het nou gaat over de toepassing van de grondwet of weten hoe het is om aan de zuidkant van Chicago te leven - én hij stelt dat de realiteit niet de wereld is zoals hij zou moeten zijn. Ik ben ervan overtuigd dat hierdoor het afgelopen jaar miljoenen Amerikanen geïnspireerd zijn geraakt.
Als iemand die opgegroeid is in Georgia ten tijde van de burgerrechtenbeweging, denk ik dat het feit dat we nu de mogelijkheid hebben Obama als president te kiezen, Amerika van zijn beste kant laat zien. De burgerrechtenbeweging was zo'n beetje het laatste in de geschiedenis van dit land waar we met z'n allen echt trots op kunnen zijn. We hebben destijds echt de wereld veranderd zonder veel geweld te gebruiken. Er was wel wat geweld, maar het werd geen burgeroorlog, wat best had kunnen gebeuren. Door de burgerrechtenbeweging waren de Amerikanen genoodzaakt het conflict tussen hun idealen en de realiteit onder ogen te zien. Mijn moeder was betrokken bij de campagne tegen de rassenscheiding in het openbare onderwijs in Atlanta, dus ik zat er middenin. Mijn kinderen snappen er niks van. Zij leven al in een betere wereld dan waar ik in opgroeide. Ik vertel ze dat zelfs op de meest idealistische, optimistische dag in de zestiger jaren niemand zich kon voorstellen dat we op een dag een zwarte president zouden kunnen kiezen. Dat is een teken dat, hoewel er nog steeds racisme bestaat en we daar nog aan moeten werken, er tijdens mijn leven een vooruitgang van grote betekenis heeft plaatsgevonden.
Toch is er nog veel cynisme. Christian Lander zegt, in zijn boek Stuff White People Like, dat blanken voor Barack Obama zijn omdat ze zichzelf daar beter door voelen. Onzin. Iedereen voelt zich beter door Obama en dat is goed. Het is prima dat we ons goed voelen. Je kunt niet vooruit komen zonder voorbeelden die laten zien dat het mogelijk is, zonder dat je erin gelóóft dat het mogelijk is. Je gaat niet je best doen iets aan de toestand in de wereld te verbeteren als je niet zo nu en dan een aanwijzing krijgt dat dingen beter zijn geworden. En de dingen zijn echt beter dan ten tijde van de mars naar Washington, vijfenveertig jaar geleden.
Luister naar het hele interview met filosofe Susan Neiman op enlightennext.org/neiman
Idealisme voor volwassenen
Een Amerikaanse filosofe roept op tot nieuw heldendom
Een interview met Susan Neimandoor
door Elizabeth Debold
Een Amerikaanse filosofe roept op tot nieuw heldendom
Een interview met Susan Neimandoor
door Elizabeth Debold
1 | 2
