De integratie van de psyche en evolutie van cultuur
EN: Er is iets wat u aanroert met dit punt over de joden, waar ik graag verder op in zou willen gaan. U zei dat er in de geschiedenis vaak verticale interventies zijn die de mensheid vooruit stuwen. Dit brengt ons op het terrein van culturele evolutie. Ik weet zeker dat slechts weinigen zullen ontkennen dat cultuur zich heeft ontwikkeld op een materieel niveau zoals technologie, hygiëne, enzovoorts. Maar ik denk dat de meeste mensen geloven dat ons besef van het zelf en de manier waarop we denken en voelen altijd dezelfde is geweest. Dat de klassieke Romeinen en Grieken net zoals u en ik waren, behalve dat ze leefden in een tijd met minder technologie. Maar u beweert dat de werkelijke ervaring van mens zijn drastisch is veranderd in de loop van de menselijke geschiedenis.
GODWIN: Het is een controversieel onderwerp. Ik geloof echt dat de mensheid diepgaand is veranderd, maar om de een of andere reden is het politiek incorrect zo te denken. De wetenschap denkt nog steeds over menselijke intelligentie als het product van de hersenen, dat een brein een punt van complexiteit bereikte en boem! toen was er menselijke intelligentie. Maar feitelijk is onze horizontale intelligentie het product van de zeer soorteigen situatie van het geboren worden als een volkomen hulpeloos en neurologisch wezen. Ver terug in de tijd, groeide het menselijke brein met zo een dramatische snelheid, dat het hoofd van de menselijke baby te groot werd om het geboortekanaal te kunnen passeren. Dit begon moeders te doden, dus werkte de evolutie naar een compromis waardoor we negen, twaalf of meer maanden te vroeg geboren werden. En om als mensenkind te overleven, had de baby ouders nodig die bereid waren om zorg te dragen voor een kleine, hulpeloze zuigeling, want wie wil dat doen? Dus na verloop van tijd schiep de evolutie stoffen als oxytocine. Het hormoon dat ervoor zorgt dat moeders verliefd worden op hun baby's. Evolutie schiep de menselijke familie omdat een moeder in haar eentje niet kon overleven met een hulpeloze baby. Ze moest een manier zien te vinden om een man aan zich te binden die voor haar kon zorgen. Zo is seksualiteit het hele jaar door beschikbaar, in plaats van slechts tweemaal per jaar zoals bij andere zoogdieren.
Omdat het kind in deze neurologisch onvoltooide staat wordt geboren, groeit en ordent het brein zichzelf letterlijk tijdens de eerste twee levensjaren. In die tijd zal alles vast in onze hersenen worden genesteld, ten goede dan wel ten kwade. Het is pas nu, in de afgelopen veertig of vijftig jaar, dat wij werkelijk de bindingstheorie zijn gaan begrijpen. Dat is de wijze waarop de persoonlijkheid gecreëerd wordt door de band met verzorgers en het effect dat hechting op het brein heeft. Hoe meer je beseft hoe gevoelig dit proces is, hoe minder denkwerk je nodig hebt om dit toe te passen op het verleden. Dan zie je pas in welke mate de voorwaarden voor de ontwikkeling van de mens is veranderd. De manier waarop kinderen werden behandeld is drastisch gewijzigd, dus moeten er automatisch gevolgen bij inbegrepen zijn.
Ik was erg beïnvloed door het werk van een psycho-historicus genaamd Lloyd deMause. Hij is een paar wegen ingeslagen waar ik het niet mee eens ben, maar hij deed veel en grondig onderzoek naar de geschiedenis van de opvoeding en hoe afgrijselijk het was om een kind in het verleden te zijn. Net zoals het afschuwelijk was om zwart of een vrouw te zijn, zo was het ook verschrikkelijk om een kind te zijn. Wanneer je leest over hoe het in vroegere tijden was, zou je daar beslist niet in willen leven. Je zou niet willen leven in de middeleeuwen; je zou niet willen leven in het oude Griekenland. Het leven was slecht, behalve voor een zeer kleine elite.
Laten we het klassieke Griekenland als voorbeeld nemen. Als je kijkt naar het Griekse ouderschap, is het eerlijk gezegd een ware verschrikking. Er is incest. Meisjes zijn altijd barbaars behandeld. Wanneer een kind geboren werd, dan kon het gebeuren dat de vader alleen maar even naar de baby keek en zei: "Ach, laten we het wegdoen." Dan zouden ze het gewoon buiten achterlaten, letterlijk overgeleverd aan de wolven. Dat is wel een heel andere grondhouding. Stel je voor hoe het zou zijn voor een kind om op te groeien in een dergelijke keiharde, emotioneel afstandelijke wereld. Als je ouders hebt die in staat zijn om je zonder verdere gedachte het raam uit te smijten, zonder om te zien, dan ga je dat internaliseren. De Grieken leefden in een psychologisch gefragmenteerde staat, en hun goden weerspiegelden dat. Als je kijkt naar het Griekse pantheon dan waren ze niet in staat om zich een liefhebbende God voor te stellen. Ze zagen alleen vijandige goden, goden die met hen solden, goden die hen gewoon voor de lol belazerden.
Vanuit dit perspectief bezien begint het betekenis te krijgen dat de vroegste vorm van religiositeit bestond uit het offeren van mensen aan dit soort heidense goden, en dit kwam universeel voor. Alle primitieve culturen praktiseerden het offeren van mensen. Er was geen concept van het monotheïsme, omdat mensen het cognitief niet in overweging namen. Wat de Azteken bijvoorbeeld gedaan hebben is iets onvoorstelbaars voor ons. Ze hadden een constante aanvoer van slachtoffers nodig, omdat het hun overtuiging was dat zonder menselijk bloed de zon zou worden gedoofd. Schattingen van het aantal mensen dat jaarlijks geofferd werd, liggen tussen de vijftienduizend en tweehonderd vijftigduizend. Ze sleepten iemand naar de top van de piramide, hun borst werd bij leven opengespleten, het kloppende hart uit het lijf gehaald, vervolgens werd er een hap uit genomen en dan werd het hart naar de zon geheven. Het is alsof de gemiddelde persoon een Jeffrey Dahmer was, of zoiets.
EN: Het is moeilijk om het verband tussen mensenoffers en de ervaring van het heilige te leggen. Hoe verhouden deze beide fenomenen zich tot elkaar?
GODWIN: Je moet de effecten van vroegere psychologische splitsing begrijpen. Hoe primitiever je geest is, psychoanalytisch gesproken, des te meer bestaat het op onvervlochte wijze. Er is een nieuw model van het onbewuste dat verschilt van het model van Freud, waar je je min of meer een horizontale lijn voorstelt, een grens tussen het bewuste en het onbewuste denken. Het nieuwe model van de geest herkent een heleboel verticale splitsingen in het bewustzijn – en niet verticaal in de manier waarop we er zojuist over spraken. Hoe moeilijker en traumatischer jouw jeugd is, hoe meer er van deze verticale splitsingen in je geest zullen zijn. Bepaalde aspecten van je ervaringen zijn niet geïntegreerd in het besef van wie je bent en deze onderdelen zijn niet in staat te worden geïntegreerd. Zelfs je eigen emoties zullen worden ervaren als indringerig, als iets dat je vervolgt, als iets afkomstig van buiten jou. In culturen met opvoedingspraktijken die dit niveau van trauma en splitsing in de geest veroorzaken, die mensen zullen wegen moeten vinden om al deze geprojecteerde achtervolgers tot bedaren te brengen. Dat is waarschijnlijk waar opoffering begint.
Een groot auteur over dit onderwerp is Gil Bailie, die een fantastisch boek schreef genaamd Violence Unveiled. Hij stelt dat de reden voor dit universele mechanisme van het offeren van mensen was om solidariteit te kweken tussen de door demonen geplaagde mensen die door agressie en angst beheerst werden. Op het moment dat de zondebok gedood wordt, is er een tijdelijke soort van eenheid. Er is een soort ontzag, omdat het zo verschrikkelijk is en je valt spontaan op je knieën. In dat moment is iedereen gelijkgestemd.
Het zou kunnen leiden tot een gevoel van heiligheid, want als je midden tussen de dood zit, krijgt het iets heiligs. Bailie vertelt over hoe je antropologisch gezien, Jezus als het laatste mensenoffer kunt beschouwen. Zijn offer moest eens en voor altijd zeggen: "Doe dit niet meer, want als je het doet, dood je God." Wanneer we een onschuldig persoon zondebok maken, dan vermoorden we God omdat we onschuld ombrengen. Maagden, kinderen en baby's zijn vaak geofferd omdat iemand die zonder zonde is, degene is die moet worden geofferd. Jezus was zonder zonde. Zijn offer werkt als een verband op een geïnfecteerde wond. Hij trekt alle zonden uit de mensheid. Hij neemt al ons vergif voor ons, dan doden we hem en dat geneest ons.
In feite is in het oude Griekenland het woord voor dit soort offer: farmacon, wat zowel genezen als vergif betekent. De mens die wordt geofferd is de remedie, maar hij of zij wordt ook gezien als het vergif. We maken deze persoon lastdrager van al ons vergif. Nadat we hen doden, voelen we ons tijdelijk vrij van al ons vergif. Maar we moeten dit steeds blijven herhalen.
EN: Dat is zeker niet het beeld van het verleden dat wij in films of op tv zien! Ik kan me niet voorstellen hoe het zou zijn als de meeste mensen op straat rondlopen, zoals u zei, met moordlustige neigingen.
GODWIN: Ik kijk naar de DSM [Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders], dat is het diagnostisch handboek voor psychologen, als beschikte het over de fossielen van het verleden. Sommige persoonlijkheidsstoornissen die we nu zien en relatief zeldzaam zijn, kwamen veel vaker voor in het verleden.
De borderline persoonlijkheidsstoornis is een klassiek voorbeeld. Deze personen internaliseren al vroeg een zeer chaotische relatie met hun moeder of hun ouders, zodat hun psyche volledig is ontregeld als volwassene. Ze haten je het ene moment en het volgende moment houden ze van je, ze gaan alle kanten uit. Ze zijn impulsief. En als je leest over mensen uit de Middeleeuwen, kom je ze veelvuldig tegen. Mensen waren destijds impulsief. Iemand ergert je op de straat en het is meteen raak. Je trekt je zwaard en doodt deze persoon ter plekke. Het sterftecijfer is veel hoger in het verleden. Geweld is alomtegenwoordig.
Zo las ik een nieuwe biografie van Shakespeare. Op hetzelfde moment dat Shakespeare de meest heldere taal die ooit is geschreven optekent, martelden ze beren vlak naast de plek waar zijn toneelspel werd opgevoerd. Menselijke hoofden gestoken op spiesen stonden rond de stad als een waarschuwing dat je maar beter geen misdrijf kon plegen. Ze hadden openbare executies die ronduit gruwelijk waren. Dit alles was gaande naast de toneelstukken van Shakespeare.
Het is ongelooflijk. We hebben het over sadisme vermengd met de menselijke creativiteit, wat tot zeer zwart, sinister gedrag leidt. Hele families gingen kijken naar het opensnijden en het verbranden van heksen! Als je psychoanalytici zoals Melanie Klein bestudeert en W.R.D. Fairbairn, dan zie je hoe vroeg intermenselijke relaties geïnternaliseerd worden en dan in het latere leven uitgekuurd worden. Wanneer je eenmaal door hebt dat deze ervaringen ingekapseld raken, realiseer je je dat het niet alleen is dat mensen in vroegere tijden een beetje anders waren, het is dieper dan dat. Dat is waarom ik zeg dat de doorsnee persoon als een Jeffrey Dahmer was.
EN: We klagen nog steeds over kinderen die blootgesteld worden aan geweld in de media, maar het beeld dat u afschildert is zeer extreem. Ondoorgrondelijk, echt waar. Het is fascinerend dat we pas recent onder ogen zien hoe nauw de ontwikkeling van het kind luistert en dat kinderen veel zorg nodig hebben om zich te ontplooien.
GODWIN: Absoluut. Het is misschien maar een eeuw geleden dat we beseften dat het kind een innerlijk heeft, dat het niet alleen een object is. Dat is waarom ik het werk van Lloyd deMause zo overtuigend heb gevonden. Door zijn uitgebreide onderzoek presenteert hij een evolutionaire theorie waarin hij stelt dat er letterlijk verschillende fasen van de menselijke ontwikkeling zijn geweest die samengaan met verbetering in de opvoeding. Door de geschiedenis heen, in West-Europa in het bijzonder, zijn opvoedingsmethoden steeds beter geworden. Wanneer opvoedpraktijken wezenlijk veranderen, brengen ze wat hij noemt een nieuwe psycho-klasse voort. Nu accepteer ik zijn standpunten niet volledig, maar ik denk dat hij werkelijk iets op het spoor is. Ik denk dat je bijvoorbeeld kunt zien dat er een nieuwe psycho-klasse is verschenen in de babyboomgeneratie. Dr. Spock's Baby en Child Care was een bestseller in de jaren ´50. Mijn moeder las het, alle moeders lazen het. Ons hele cohort werd grootgebracht op een nieuwe, veel humanere manier. Van welke kinderen dan ook in de hele geschiedenis, werden wij in feite op de meest humane manier grootgebracht.
Er zou zelfs een genetische basis voor deze psycho-klassen kunnen zijn, die ook zeer omstreden is. Een paar maanden geleden kwam een studie uit waaruit bleek dat onze hersenen nog steeds in ontwikkeling zijn. Er is een aanname in de wetenschap dat de hersenen honderd tot honderd vijftigduizend jaar geleden gestopt zijn zich te ontwikkelen. Maar nu komt men tot de conclusie dat hersenen wel veranderen, dat ze wel evolueren, en dat verschillende groepen zich in verschillend tempo ontwikkelen. Hoe humaner je opvoeding en hoe beter de voeding, hoe meer mogelijkheden er zijn om je potentieel te actualiseren. Zouden die hersenen dan na verloop van tijd niet groter en complexer worden? Ken Wilber gaat daar ook van uit. Wanneer we mentaal evolueren, dan moet er een neurologisch substraat zijn dat zich op hetzelfde moment ontwikkelt. Het betekent niet dat het tot neurologie gereduceerd kan worden, maar de twee gaan wel samen.
De implicaties zijn diepgaand. Dat is de reden waarom de wereld zijn kalenders niet gesynchroniseerd heeft. We leven allemaal in 2009, maar in veel culturen functioneren mensen alsof het 1700 is en sommigen alsof het 1500 is. De laatste volledig primitief levende stammen stierven pas zo’n dertig jaar geleden uit. Mensen leven in verschillende tijden van ontwikkeling, waarin ze zeer verschillende ideeën van seksuele betrekkingen erop na houden. Vrouwen zijn nog steeds eigendom; kinderen zijn zeker bezit. Denk aan het verschil tussen het hebben van een moeder die in staat is om te leven in een taalkundige wereldruimte van geavanceerd abstract denken en een moeder die zo concreet in haar denken is dat ze niet zo ver van een primaat afstaat. Geletterde moeders maken een aanzienlijk verschil. Als een persoon niet geletterd is en misbruikt is geweest, dan is het waarschijnlijker dat hij of zij zich op kinderen afreageert met het sadisme dat hij of zij heeft geïnternaliseerd. Deze problemen spelen van generatie op generatie, ook al zijn er in elke cultuur uitzonderingen. Er is hoger en er is lager, het is niet uniform.
Als onderdeel van mijn werk als klinisch psycholoog, ben ik in staat om patiënten te evalueren van vele verschillende culturen. En geloof maar dat er verschillen zijn. Er zijn verschillen aan de basis, wat verschillende praktijken in de kinderopvoeding betekent waarvan ik denk dat ze kunnen verklaren wat er aan de top gaande is op volwassen leeftijd. Er zijn bepaalde culturen waar het lijkt alsof elke persoon hetzelfde is. Zij vertellen je hetzelfde verhaal, ze beschrijven dezelfde ervaringen. Hun cultuur en de mensen zelf hebben nog geen individualiteit ontdekt. De nadruk op de individuele ontwikkeling kwam pas zeer recent in de geschiedenis op en eigenlijk alleen in het Westen. In de meeste culturen is historisch gezien de nadruk gelegd op de groepsidentiteit. Niemand is verschillend van wie dan ook en niemand steekt er echt bovenuit.
EN: Hoe verhouden de verschillende graden van fragmentatie in de psyche zich met onze religieuze of spirituele ervaring?
GODWIN: Iemand die een gefragmenteerde psyche heeft is vaak geneigd tot extreme ervaringen. Ze kunnen zeer uitzonderlijke belevenissen hebben omdat hun psyche ontregeld is, maar ze kunnen ze niet echt stabiliseren. Mensen die getraumatiseerd zijn, zoals incestslachtoffers, zijn vatbaar voor disassociatie en derealisatie, waarbij zij gemakkelijk ontregelen en kunnen overgaan in een andere, spirituele staat van zijn. Maar er zijn goede sferen van het geestelijke en er zijn slechte. Mensen die gefragmenteerd zijn hebben gemakkelijk toegang tot andere dimensies.
Bekijk het op deze manier. Alle wetenschap is de reductie van pluriformiteit tot eenheid. Elke grote wetenschappelijke theorie neemt een hele reeks van verschijnselen en organiseert deze in een verenigende visie. Dat is wat diepte is. De creatie van diepte is de unificatie van verscheidenheid naar eenheid. Het is logisch dat, hoe meer verenigd jij als persoon wordt, des te duidelijker ga je het licht zien. De meeste spirituele training roert dit op één of andere manier aan – één worden, heel worden.
We hebben al deze concurrerende delen van onszelf en als ze allemaal onder een noemer zijn samengebracht door de verdienste van het scheppen van een meer heel wezen, zal het automatisch een diepte in het heelal creëren. Hoe meer eenheid je in je binnenste verwerft, des te meer diepte zul je zien zonder.
EN: Dus waar denk je dat we nu op af stevenen? Waar leidt het westerse individualisme ons heen?
GODWIN: Ten eerste, zou ik zeggen dat dit soort dieptewerk, de exploratie van het bewustzijn, nu beschikbaar is voor meer en meer mensen. In het verleden was het alleen toegankelijk voor de weinigen die in kloosters leefden. De anderen verrichtten bijna allemaal lichamelijk zwaar belastend werk, week in week uit. De moderniteit heeft het mogelijk gemaakt dat de gemiddelde persoon voor het eerst werkelijk de vrije tijd en de middelen heeft – alle grote mystieke literatuur evenals de cognitieve, psychologische en emotionele bronnen – om spiritualiteit te zoeken.
Maar de keerzijde van het westerse individualisme is natuurlijk narcisme, zelfabsorptie en het idee dat alles kan worden vervuld in het horizontale vlak. Alles wat we krijgen op TV is een stevig dieet van horizontaliteit, die het verticale doodt. Nu hebben we de zoektocht naar wat "authenticiteit" genoemd wordt. Nu zijn de rijkste mensen dus de grootste lowlifes, zoals bijvoorbeeld Paris Hilton. Ik noem het neerwaartse mobiliteit. Zij tonen hun echtheid door het volledig omverwerpen van iedere vorm van autoriteit, van hiërarchie. Ze zijn wat ik noem de verticale barbaren omdat ze verticaliteit aanvallen. Ze zijn louter horizontale wezens die een aanslag plegen op het hele idee van verticaliteit. Dat is wat er zo schadelijk is aan MTV. Het is een constant feest van bestiale horizontaliteit. En ik ben niet preuts of zo; daar heeft het niets mee uit te staan. Maar net zoals er horizontale barbaren waren die Rome vernietigden, zo hebben we verticale barbaren die onze cultuur aan het kapot maken zijn.
WIE: Het is een netelige situatie, omdat de traditionele manier om toegang tot het verticale te krijgen religie is. Maar zeer weinigen van ons postmoderne individualisten wenden zich tot de tradities. Om vooruit te komen hebben we iets nieuws nodig, lijkt het.
GODWIN: Dat is een heel goed punt. Hoe vinden ironici iets dat ze vereren en wat ze niet alleen bespotten en op neerkijken? Hoe maak je dat ze weer opzien? Dat is de kunst.
Op de een of andere manier moet je iets vinden waar je spontaan voor buigt, iets wat je vereert. Het kan niet iets minderwaardigs zijn. Het kan ook niet alleen Gaia zijn. Het moet iets hogers zijn dat je herkent als iets waar je spontaan voor op je knieën valt. Ik tracht ontzag aan te wakkeren en weer tot nieuw leven te brengen en ik probeer ironie te omzeilen of om te tuin te leiden, voor de erkenning van het voorrecht om dit bewustzijnsavontuur mee te maken.
Ik zie de breuk met traditie als onze adolescentie, ons afzetten tegen het ouderlijk gezag. Maar je kunt niet eeuwig een puber blijven en we lijken hier te blijven steken. We staan te steigeren, denken bijna op een 19e-eeuwse manier dat de wetenschap nu alles veroverd heeft, zodat in alle menselijke behoeften kan worden voorzien. Nu moeten we een manier vinden om onze waarachtige geestelijke volwassenheid binnen te treden. Niet de oude autoritaire volwassenheid en niet de puberige opstand van het materialisme, het secularisme, het marxisme en al die aangelegenheden.
We staan net aan het prille begin van de oversteek naar de volgende fase. Andrew Cohen, Ken Wilber, ikzelf – wij allen proberen op onze verschillende manieren om een postmoderne spiritualiteit voor mensen te creëren, opdat zij de adolescentie kunnen verlaten en volwassenen kunnen worden. Dat brengt een nieuw soort verantwoordelijkheid met zich mee, één die vrij vanzelfsprekend komt zodra je ermee begint. Er is een spontaan verlangen om te geven. En als je een medereiziger onderweg ontmoet, is dat heel fijn. Ik ga heel wat makkelijker om met serieuze, spirituele beoefenaars van welke stroming dan ook, dan met ieder ander. Met deze mensen is er een gedeelde intimiteit aanwezig. En we trachten allemaal om meer medereizigers voort te brengen. We proberen de landen die we hebben ontdekt te bevolken.
Tot slot een metafoor voor u. Kijk naar de externe beweging van de menselijke evolutie: Afrika verlaten en Europa binnentrekken, dan de Atlantische Oceaan oversteken, vervolgens de oostkust van de Verenigde Staten bereiken, en dan langzaamaan migreren naar de westkust. Dan sluit de grens zich. Tegen 1890 is er niets meer over. Dat is wanneer de innerlijke reis pas echt begint op een cultureel niveau. Je treft postmoderne mensen aan zoals James Joyce, Einstein, Picasso. Opeens zie je veel meer focus op het innerlijk als de nieuwe grens. We zijn nu net begonnen deze innerlijke grens te ontdekken. Dat maakt het zo stimulerend.
Mensen verlangen naar dat oude grensgebied: "Oh, god, ik wou dat ik weer aan de grens kon leven." Maar de grens is hier en nu. De inwendige grens is hier, klaar om te worden veroverd, verkend en bewoond. Het is zo spannend. We zijn nu op een ongelooflijke innerlijke reis en we merken dat dit de enige reis is die bestaat en die er ooit bestaan heeft. Want voor ons was de externe grens eigenlijk al die tijd al een interne grens. Het was een verlangen naar nieuwe horizonten, naar nieuwe ervaringen. Dat was het altijd al. Maar nu hebben we niet meer het ongemak van de materiële wereld om ons over te bekommeren. Het is nu niet meer: "Go west, young man." Nu is het: "Treed binnen en stijg de hoogte in. Word mobiel van binnen." Dat is de reële reis en de volgende evolutie.
EN: Er is iets wat u aanroert met dit punt over de joden, waar ik graag verder op in zou willen gaan. U zei dat er in de geschiedenis vaak verticale interventies zijn die de mensheid vooruit stuwen. Dit brengt ons op het terrein van culturele evolutie. Ik weet zeker dat slechts weinigen zullen ontkennen dat cultuur zich heeft ontwikkeld op een materieel niveau zoals technologie, hygiëne, enzovoorts. Maar ik denk dat de meeste mensen geloven dat ons besef van het zelf en de manier waarop we denken en voelen altijd dezelfde is geweest. Dat de klassieke Romeinen en Grieken net zoals u en ik waren, behalve dat ze leefden in een tijd met minder technologie. Maar u beweert dat de werkelijke ervaring van mens zijn drastisch is veranderd in de loop van de menselijke geschiedenis.
GODWIN: Het is een controversieel onderwerp. Ik geloof echt dat de mensheid diepgaand is veranderd, maar om de een of andere reden is het politiek incorrect zo te denken. De wetenschap denkt nog steeds over menselijke intelligentie als het product van de hersenen, dat een brein een punt van complexiteit bereikte en boem! toen was er menselijke intelligentie. Maar feitelijk is onze horizontale intelligentie het product van de zeer soorteigen situatie van het geboren worden als een volkomen hulpeloos en neurologisch wezen. Ver terug in de tijd, groeide het menselijke brein met zo een dramatische snelheid, dat het hoofd van de menselijke baby te groot werd om het geboortekanaal te kunnen passeren. Dit begon moeders te doden, dus werkte de evolutie naar een compromis waardoor we negen, twaalf of meer maanden te vroeg geboren werden. En om als mensenkind te overleven, had de baby ouders nodig die bereid waren om zorg te dragen voor een kleine, hulpeloze zuigeling, want wie wil dat doen? Dus na verloop van tijd schiep de evolutie stoffen als oxytocine. Het hormoon dat ervoor zorgt dat moeders verliefd worden op hun baby's. Evolutie schiep de menselijke familie omdat een moeder in haar eentje niet kon overleven met een hulpeloze baby. Ze moest een manier zien te vinden om een man aan zich te binden die voor haar kon zorgen. Zo is seksualiteit het hele jaar door beschikbaar, in plaats van slechts tweemaal per jaar zoals bij andere zoogdieren.
Omdat het kind in deze neurologisch onvoltooide staat wordt geboren, groeit en ordent het brein zichzelf letterlijk tijdens de eerste twee levensjaren. In die tijd zal alles vast in onze hersenen worden genesteld, ten goede dan wel ten kwade. Het is pas nu, in de afgelopen veertig of vijftig jaar, dat wij werkelijk de bindingstheorie zijn gaan begrijpen. Dat is de wijze waarop de persoonlijkheid gecreëerd wordt door de band met verzorgers en het effect dat hechting op het brein heeft. Hoe meer je beseft hoe gevoelig dit proces is, hoe minder denkwerk je nodig hebt om dit toe te passen op het verleden. Dan zie je pas in welke mate de voorwaarden voor de ontwikkeling van de mens is veranderd. De manier waarop kinderen werden behandeld is drastisch gewijzigd, dus moeten er automatisch gevolgen bij inbegrepen zijn.
Ik was erg beïnvloed door het werk van een psycho-historicus genaamd Lloyd deMause. Hij is een paar wegen ingeslagen waar ik het niet mee eens ben, maar hij deed veel en grondig onderzoek naar de geschiedenis van de opvoeding en hoe afgrijselijk het was om een kind in het verleden te zijn. Net zoals het afschuwelijk was om zwart of een vrouw te zijn, zo was het ook verschrikkelijk om een kind te zijn. Wanneer je leest over hoe het in vroegere tijden was, zou je daar beslist niet in willen leven. Je zou niet willen leven in de middeleeuwen; je zou niet willen leven in het oude Griekenland. Het leven was slecht, behalve voor een zeer kleine elite.
Laten we het klassieke Griekenland als voorbeeld nemen. Als je kijkt naar het Griekse ouderschap, is het eerlijk gezegd een ware verschrikking. Er is incest. Meisjes zijn altijd barbaars behandeld. Wanneer een kind geboren werd, dan kon het gebeuren dat de vader alleen maar even naar de baby keek en zei: "Ach, laten we het wegdoen." Dan zouden ze het gewoon buiten achterlaten, letterlijk overgeleverd aan de wolven. Dat is wel een heel andere grondhouding. Stel je voor hoe het zou zijn voor een kind om op te groeien in een dergelijke keiharde, emotioneel afstandelijke wereld. Als je ouders hebt die in staat zijn om je zonder verdere gedachte het raam uit te smijten, zonder om te zien, dan ga je dat internaliseren. De Grieken leefden in een psychologisch gefragmenteerde staat, en hun goden weerspiegelden dat. Als je kijkt naar het Griekse pantheon dan waren ze niet in staat om zich een liefhebbende God voor te stellen. Ze zagen alleen vijandige goden, goden die met hen solden, goden die hen gewoon voor de lol belazerden.
Vanuit dit perspectief bezien begint het betekenis te krijgen dat de vroegste vorm van religiositeit bestond uit het offeren van mensen aan dit soort heidense goden, en dit kwam universeel voor. Alle primitieve culturen praktiseerden het offeren van mensen. Er was geen concept van het monotheïsme, omdat mensen het cognitief niet in overweging namen. Wat de Azteken bijvoorbeeld gedaan hebben is iets onvoorstelbaars voor ons. Ze hadden een constante aanvoer van slachtoffers nodig, omdat het hun overtuiging was dat zonder menselijk bloed de zon zou worden gedoofd. Schattingen van het aantal mensen dat jaarlijks geofferd werd, liggen tussen de vijftienduizend en tweehonderd vijftigduizend. Ze sleepten iemand naar de top van de piramide, hun borst werd bij leven opengespleten, het kloppende hart uit het lijf gehaald, vervolgens werd er een hap uit genomen en dan werd het hart naar de zon geheven. Het is alsof de gemiddelde persoon een Jeffrey Dahmer was, of zoiets.
EN: Het is moeilijk om het verband tussen mensenoffers en de ervaring van het heilige te leggen. Hoe verhouden deze beide fenomenen zich tot elkaar?
GODWIN: Je moet de effecten van vroegere psychologische splitsing begrijpen. Hoe primitiever je geest is, psychoanalytisch gesproken, des te meer bestaat het op onvervlochte wijze. Er is een nieuw model van het onbewuste dat verschilt van het model van Freud, waar je je min of meer een horizontale lijn voorstelt, een grens tussen het bewuste en het onbewuste denken. Het nieuwe model van de geest herkent een heleboel verticale splitsingen in het bewustzijn – en niet verticaal in de manier waarop we er zojuist over spraken. Hoe moeilijker en traumatischer jouw jeugd is, hoe meer er van deze verticale splitsingen in je geest zullen zijn. Bepaalde aspecten van je ervaringen zijn niet geïntegreerd in het besef van wie je bent en deze onderdelen zijn niet in staat te worden geïntegreerd. Zelfs je eigen emoties zullen worden ervaren als indringerig, als iets dat je vervolgt, als iets afkomstig van buiten jou. In culturen met opvoedingspraktijken die dit niveau van trauma en splitsing in de geest veroorzaken, die mensen zullen wegen moeten vinden om al deze geprojecteerde achtervolgers tot bedaren te brengen. Dat is waarschijnlijk waar opoffering begint.
Een groot auteur over dit onderwerp is Gil Bailie, die een fantastisch boek schreef genaamd Violence Unveiled. Hij stelt dat de reden voor dit universele mechanisme van het offeren van mensen was om solidariteit te kweken tussen de door demonen geplaagde mensen die door agressie en angst beheerst werden. Op het moment dat de zondebok gedood wordt, is er een tijdelijke soort van eenheid. Er is een soort ontzag, omdat het zo verschrikkelijk is en je valt spontaan op je knieën. In dat moment is iedereen gelijkgestemd.
Het zou kunnen leiden tot een gevoel van heiligheid, want als je midden tussen de dood zit, krijgt het iets heiligs. Bailie vertelt over hoe je antropologisch gezien, Jezus als het laatste mensenoffer kunt beschouwen. Zijn offer moest eens en voor altijd zeggen: "Doe dit niet meer, want als je het doet, dood je God." Wanneer we een onschuldig persoon zondebok maken, dan vermoorden we God omdat we onschuld ombrengen. Maagden, kinderen en baby's zijn vaak geofferd omdat iemand die zonder zonde is, degene is die moet worden geofferd. Jezus was zonder zonde. Zijn offer werkt als een verband op een geïnfecteerde wond. Hij trekt alle zonden uit de mensheid. Hij neemt al ons vergif voor ons, dan doden we hem en dat geneest ons.
In feite is in het oude Griekenland het woord voor dit soort offer: farmacon, wat zowel genezen als vergif betekent. De mens die wordt geofferd is de remedie, maar hij of zij wordt ook gezien als het vergif. We maken deze persoon lastdrager van al ons vergif. Nadat we hen doden, voelen we ons tijdelijk vrij van al ons vergif. Maar we moeten dit steeds blijven herhalen.
EN: Dat is zeker niet het beeld van het verleden dat wij in films of op tv zien! Ik kan me niet voorstellen hoe het zou zijn als de meeste mensen op straat rondlopen, zoals u zei, met moordlustige neigingen.
GODWIN: Ik kijk naar de DSM [Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders], dat is het diagnostisch handboek voor psychologen, als beschikte het over de fossielen van het verleden. Sommige persoonlijkheidsstoornissen die we nu zien en relatief zeldzaam zijn, kwamen veel vaker voor in het verleden.
De borderline persoonlijkheidsstoornis is een klassiek voorbeeld. Deze personen internaliseren al vroeg een zeer chaotische relatie met hun moeder of hun ouders, zodat hun psyche volledig is ontregeld als volwassene. Ze haten je het ene moment en het volgende moment houden ze van je, ze gaan alle kanten uit. Ze zijn impulsief. En als je leest over mensen uit de Middeleeuwen, kom je ze veelvuldig tegen. Mensen waren destijds impulsief. Iemand ergert je op de straat en het is meteen raak. Je trekt je zwaard en doodt deze persoon ter plekke. Het sterftecijfer is veel hoger in het verleden. Geweld is alomtegenwoordig.
Zo las ik een nieuwe biografie van Shakespeare. Op hetzelfde moment dat Shakespeare de meest heldere taal die ooit is geschreven optekent, martelden ze beren vlak naast de plek waar zijn toneelspel werd opgevoerd. Menselijke hoofden gestoken op spiesen stonden rond de stad als een waarschuwing dat je maar beter geen misdrijf kon plegen. Ze hadden openbare executies die ronduit gruwelijk waren. Dit alles was gaande naast de toneelstukken van Shakespeare.
Het is ongelooflijk. We hebben het over sadisme vermengd met de menselijke creativiteit, wat tot zeer zwart, sinister gedrag leidt. Hele families gingen kijken naar het opensnijden en het verbranden van heksen! Als je psychoanalytici zoals Melanie Klein bestudeert en W.R.D. Fairbairn, dan zie je hoe vroeg intermenselijke relaties geïnternaliseerd worden en dan in het latere leven uitgekuurd worden. Wanneer je eenmaal door hebt dat deze ervaringen ingekapseld raken, realiseer je je dat het niet alleen is dat mensen in vroegere tijden een beetje anders waren, het is dieper dan dat. Dat is waarom ik zeg dat de doorsnee persoon als een Jeffrey Dahmer was.
EN: We klagen nog steeds over kinderen die blootgesteld worden aan geweld in de media, maar het beeld dat u afschildert is zeer extreem. Ondoorgrondelijk, echt waar. Het is fascinerend dat we pas recent onder ogen zien hoe nauw de ontwikkeling van het kind luistert en dat kinderen veel zorg nodig hebben om zich te ontplooien.
GODWIN: Absoluut. Het is misschien maar een eeuw geleden dat we beseften dat het kind een innerlijk heeft, dat het niet alleen een object is. Dat is waarom ik het werk van Lloyd deMause zo overtuigend heb gevonden. Door zijn uitgebreide onderzoek presenteert hij een evolutionaire theorie waarin hij stelt dat er letterlijk verschillende fasen van de menselijke ontwikkeling zijn geweest die samengaan met verbetering in de opvoeding. Door de geschiedenis heen, in West-Europa in het bijzonder, zijn opvoedingsmethoden steeds beter geworden. Wanneer opvoedpraktijken wezenlijk veranderen, brengen ze wat hij noemt een nieuwe psycho-klasse voort. Nu accepteer ik zijn standpunten niet volledig, maar ik denk dat hij werkelijk iets op het spoor is. Ik denk dat je bijvoorbeeld kunt zien dat er een nieuwe psycho-klasse is verschenen in de babyboomgeneratie. Dr. Spock's Baby en Child Care was een bestseller in de jaren ´50. Mijn moeder las het, alle moeders lazen het. Ons hele cohort werd grootgebracht op een nieuwe, veel humanere manier. Van welke kinderen dan ook in de hele geschiedenis, werden wij in feite op de meest humane manier grootgebracht.
Er zou zelfs een genetische basis voor deze psycho-klassen kunnen zijn, die ook zeer omstreden is. Een paar maanden geleden kwam een studie uit waaruit bleek dat onze hersenen nog steeds in ontwikkeling zijn. Er is een aanname in de wetenschap dat de hersenen honderd tot honderd vijftigduizend jaar geleden gestopt zijn zich te ontwikkelen. Maar nu komt men tot de conclusie dat hersenen wel veranderen, dat ze wel evolueren, en dat verschillende groepen zich in verschillend tempo ontwikkelen. Hoe humaner je opvoeding en hoe beter de voeding, hoe meer mogelijkheden er zijn om je potentieel te actualiseren. Zouden die hersenen dan na verloop van tijd niet groter en complexer worden? Ken Wilber gaat daar ook van uit. Wanneer we mentaal evolueren, dan moet er een neurologisch substraat zijn dat zich op hetzelfde moment ontwikkelt. Het betekent niet dat het tot neurologie gereduceerd kan worden, maar de twee gaan wel samen.
De implicaties zijn diepgaand. Dat is de reden waarom de wereld zijn kalenders niet gesynchroniseerd heeft. We leven allemaal in 2009, maar in veel culturen functioneren mensen alsof het 1700 is en sommigen alsof het 1500 is. De laatste volledig primitief levende stammen stierven pas zo’n dertig jaar geleden uit. Mensen leven in verschillende tijden van ontwikkeling, waarin ze zeer verschillende ideeën van seksuele betrekkingen erop na houden. Vrouwen zijn nog steeds eigendom; kinderen zijn zeker bezit. Denk aan het verschil tussen het hebben van een moeder die in staat is om te leven in een taalkundige wereldruimte van geavanceerd abstract denken en een moeder die zo concreet in haar denken is dat ze niet zo ver van een primaat afstaat. Geletterde moeders maken een aanzienlijk verschil. Als een persoon niet geletterd is en misbruikt is geweest, dan is het waarschijnlijker dat hij of zij zich op kinderen afreageert met het sadisme dat hij of zij heeft geïnternaliseerd. Deze problemen spelen van generatie op generatie, ook al zijn er in elke cultuur uitzonderingen. Er is hoger en er is lager, het is niet uniform.
Als onderdeel van mijn werk als klinisch psycholoog, ben ik in staat om patiënten te evalueren van vele verschillende culturen. En geloof maar dat er verschillen zijn. Er zijn verschillen aan de basis, wat verschillende praktijken in de kinderopvoeding betekent waarvan ik denk dat ze kunnen verklaren wat er aan de top gaande is op volwassen leeftijd. Er zijn bepaalde culturen waar het lijkt alsof elke persoon hetzelfde is. Zij vertellen je hetzelfde verhaal, ze beschrijven dezelfde ervaringen. Hun cultuur en de mensen zelf hebben nog geen individualiteit ontdekt. De nadruk op de individuele ontwikkeling kwam pas zeer recent in de geschiedenis op en eigenlijk alleen in het Westen. In de meeste culturen is historisch gezien de nadruk gelegd op de groepsidentiteit. Niemand is verschillend van wie dan ook en niemand steekt er echt bovenuit.
EN: Hoe verhouden de verschillende graden van fragmentatie in de psyche zich met onze religieuze of spirituele ervaring?
GODWIN: Iemand die een gefragmenteerde psyche heeft is vaak geneigd tot extreme ervaringen. Ze kunnen zeer uitzonderlijke belevenissen hebben omdat hun psyche ontregeld is, maar ze kunnen ze niet echt stabiliseren. Mensen die getraumatiseerd zijn, zoals incestslachtoffers, zijn vatbaar voor disassociatie en derealisatie, waarbij zij gemakkelijk ontregelen en kunnen overgaan in een andere, spirituele staat van zijn. Maar er zijn goede sferen van het geestelijke en er zijn slechte. Mensen die gefragmenteerd zijn hebben gemakkelijk toegang tot andere dimensies.
Bekijk het op deze manier. Alle wetenschap is de reductie van pluriformiteit tot eenheid. Elke grote wetenschappelijke theorie neemt een hele reeks van verschijnselen en organiseert deze in een verenigende visie. Dat is wat diepte is. De creatie van diepte is de unificatie van verscheidenheid naar eenheid. Het is logisch dat, hoe meer verenigd jij als persoon wordt, des te duidelijker ga je het licht zien. De meeste spirituele training roert dit op één of andere manier aan – één worden, heel worden.
We hebben al deze concurrerende delen van onszelf en als ze allemaal onder een noemer zijn samengebracht door de verdienste van het scheppen van een meer heel wezen, zal het automatisch een diepte in het heelal creëren. Hoe meer eenheid je in je binnenste verwerft, des te meer diepte zul je zien zonder.
EN: Dus waar denk je dat we nu op af stevenen? Waar leidt het westerse individualisme ons heen?
GODWIN: Ten eerste, zou ik zeggen dat dit soort dieptewerk, de exploratie van het bewustzijn, nu beschikbaar is voor meer en meer mensen. In het verleden was het alleen toegankelijk voor de weinigen die in kloosters leefden. De anderen verrichtten bijna allemaal lichamelijk zwaar belastend werk, week in week uit. De moderniteit heeft het mogelijk gemaakt dat de gemiddelde persoon voor het eerst werkelijk de vrije tijd en de middelen heeft – alle grote mystieke literatuur evenals de cognitieve, psychologische en emotionele bronnen – om spiritualiteit te zoeken.
Maar de keerzijde van het westerse individualisme is natuurlijk narcisme, zelfabsorptie en het idee dat alles kan worden vervuld in het horizontale vlak. Alles wat we krijgen op TV is een stevig dieet van horizontaliteit, die het verticale doodt. Nu hebben we de zoektocht naar wat "authenticiteit" genoemd wordt. Nu zijn de rijkste mensen dus de grootste lowlifes, zoals bijvoorbeeld Paris Hilton. Ik noem het neerwaartse mobiliteit. Zij tonen hun echtheid door het volledig omverwerpen van iedere vorm van autoriteit, van hiërarchie. Ze zijn wat ik noem de verticale barbaren omdat ze verticaliteit aanvallen. Ze zijn louter horizontale wezens die een aanslag plegen op het hele idee van verticaliteit. Dat is wat er zo schadelijk is aan MTV. Het is een constant feest van bestiale horizontaliteit. En ik ben niet preuts of zo; daar heeft het niets mee uit te staan. Maar net zoals er horizontale barbaren waren die Rome vernietigden, zo hebben we verticale barbaren die onze cultuur aan het kapot maken zijn.
WIE: Het is een netelige situatie, omdat de traditionele manier om toegang tot het verticale te krijgen religie is. Maar zeer weinigen van ons postmoderne individualisten wenden zich tot de tradities. Om vooruit te komen hebben we iets nieuws nodig, lijkt het.
GODWIN: Dat is een heel goed punt. Hoe vinden ironici iets dat ze vereren en wat ze niet alleen bespotten en op neerkijken? Hoe maak je dat ze weer opzien? Dat is de kunst.
Op de een of andere manier moet je iets vinden waar je spontaan voor buigt, iets wat je vereert. Het kan niet iets minderwaardigs zijn. Het kan ook niet alleen Gaia zijn. Het moet iets hogers zijn dat je herkent als iets waar je spontaan voor op je knieën valt. Ik tracht ontzag aan te wakkeren en weer tot nieuw leven te brengen en ik probeer ironie te omzeilen of om te tuin te leiden, voor de erkenning van het voorrecht om dit bewustzijnsavontuur mee te maken.
Ik zie de breuk met traditie als onze adolescentie, ons afzetten tegen het ouderlijk gezag. Maar je kunt niet eeuwig een puber blijven en we lijken hier te blijven steken. We staan te steigeren, denken bijna op een 19e-eeuwse manier dat de wetenschap nu alles veroverd heeft, zodat in alle menselijke behoeften kan worden voorzien. Nu moeten we een manier vinden om onze waarachtige geestelijke volwassenheid binnen te treden. Niet de oude autoritaire volwassenheid en niet de puberige opstand van het materialisme, het secularisme, het marxisme en al die aangelegenheden.
We staan net aan het prille begin van de oversteek naar de volgende fase. Andrew Cohen, Ken Wilber, ikzelf – wij allen proberen op onze verschillende manieren om een postmoderne spiritualiteit voor mensen te creëren, opdat zij de adolescentie kunnen verlaten en volwassenen kunnen worden. Dat brengt een nieuw soort verantwoordelijkheid met zich mee, één die vrij vanzelfsprekend komt zodra je ermee begint. Er is een spontaan verlangen om te geven. En als je een medereiziger onderweg ontmoet, is dat heel fijn. Ik ga heel wat makkelijker om met serieuze, spirituele beoefenaars van welke stroming dan ook, dan met ieder ander. Met deze mensen is er een gedeelde intimiteit aanwezig. En we trachten allemaal om meer medereizigers voort te brengen. We proberen de landen die we hebben ontdekt te bevolken.
Tot slot een metafoor voor u. Kijk naar de externe beweging van de menselijke evolutie: Afrika verlaten en Europa binnentrekken, dan de Atlantische Oceaan oversteken, vervolgens de oostkust van de Verenigde Staten bereiken, en dan langzaamaan migreren naar de westkust. Dan sluit de grens zich. Tegen 1890 is er niets meer over. Dat is wanneer de innerlijke reis pas echt begint op een cultureel niveau. Je treft postmoderne mensen aan zoals James Joyce, Einstein, Picasso. Opeens zie je veel meer focus op het innerlijk als de nieuwe grens. We zijn nu net begonnen deze innerlijke grens te ontdekken. Dat maakt het zo stimulerend.
Mensen verlangen naar dat oude grensgebied: "Oh, god, ik wou dat ik weer aan de grens kon leven." Maar de grens is hier en nu. De inwendige grens is hier, klaar om te worden veroverd, verkend en bewoond. Het is zo spannend. We zijn nu op een ongelooflijke innerlijke reis en we merken dat dit de enige reis is die bestaat en die er ooit bestaan heeft. Want voor ons was de externe grens eigenlijk al die tijd al een interne grens. Het was een verlangen naar nieuwe horizonten, naar nieuwe ervaringen. Dat was het altijd al. Maar nu hebben we niet meer het ongemak van de materiële wereld om ons over te bekommeren. Het is nu niet meer: "Go west, young man." Nu is het: "Treed binnen en stijg de hoogte in. Word mobiel van binnen." Dat is de reële reis en de volgende evolutie.
De enige reis die er is:
een verkenning van kosmische & culturele evolutie
Een interview met Robert W. Godwin
door Elizabeth Debold
een verkenning van kosmische & culturele evolutie
Een interview met Robert W. Godwin
door Elizabeth Debold
1 | 2
