In onze studie en veelomvattende research voor What is Enlightenment? (tot 2008 de naam van EnlightenNext magazine, red.) kwamen we steeds de naam Pierre Teilhard de Chardin tegen, de Franse jezuïet en paleontoloog uit de eerste helft van de 20e eeuw. We kwamen erachter dat zijn visionaire geschriften een belangrijke bron van onthulling en inspiratie waren voor veel wetenschappers, ecologen, futurologen en theologen die momenteel worstelen met cruciale vragen over de toestand van de wereld en de plaats van de mens daarin. Bij het lezen van gedeeltes uit Teilhards Het verschijnsel mens, The Divine Milieu en The Future of Man begrepen we meteen waarom.
Brian Swimme bestudeert het werk van Teilhard al jaren. Hij is zelf wetenschapper met een blijvende interesse in het grensgebied tussen wetenschap en spiritualiteit en werd in zijn eigen passie en begrip sterk beïnvloed door de ideeën van Teilhard de Chardin. Wie zou dan beter Teilhards zienswijze tot leven kunnen brengen dan hij? Swimme beschrijft zijn ontdekking van Teilhard in zijn voorwoord bij de Amerikaanse vertaling van La Phénomène Humain door Sarah Appleton-Weber:
In New York City zijn er dagen dat je de zon helemaal niet ziet, maar haar aanwezigheid wel voelt in de stroom hete lucht die zich over de betonnen ravijnen uitstrekt en de hittegolf die van het asfalt afstraalt. Toen mijn kleren uiteindelijk doorweekt waren van mijn eigen zweet en ik voor de derde keer verdwaalde, kwam ik in de verleiding me in een hotel met airco te verschuilen. Om toch mijn weg te vervolgen was het voldoende mijn eigen misère voor ogen te houden. Ik had pas ontslag genomen als professor in de wis- en natuurkunde en was nu op zoek naar wijsheid. Een aantal mensen hadden me richting New York gewezen, in het bijzonder Aurelio Peccei, de grondlegger van de Club van Rome, het vruchtbare samenwerkingsverband van mondiale denkers en visionairen. Toen men Peccei op zijn sterfbed vroeg wie hij, van al die briljante kopstukken waar hij mee had samengewerkt, het meest kon aanbevelen, zei hij simpelweg: “Onze grootste hoop is Thomas Berry.”
Tegen de tijd dat ik bij Berry’s Riverdale Research Center aankwam en in zijn studeerkamer werd uitgenodigd, kon ik geen hoger gespannen verwachtingen koesteren. Hij luisterde aandachtig toen ik probeerde uit te leggen hoe verdrietig en verward ik was over onze vernietiging van de planeet en wat daar aan gedaan zou kunnen worden. Na een lange pauze, zonder een woord te zeggen, pakte Thomas Berry een van de duizenden boeken van zijn boekenplanken en schoof met een ernstig gezicht Het verschijnsel mens over de tafel, het sleutelwerk van Teilhard de Chardin.
Ik was op slag behoorlijk teleurgesteld. Dit was ouwe koek. Was ik helemaal van de andere kant van het continent gekomen om een boek te krijgen dat ik al op de middelbare Jezuïetenschool had gelezen? Erger nog, enkele beroemde wetenschappers hadden bezwaar gemaakt tegen de ideeën van Teilhard en die bracht ik te berde. Thomas Berry glimlachte en kon
daarna een hartelijke lach niet onderdrukken.
“Teilhard was de eerste die het universum op een nieuwe manier bezag, het was dus onvermijdelijk dat hij bekritiseerd zou worden. Als je je ergert aan wat enkele wetenschappers erover beweren, zou je eens enkele theologen moeten lezen! Fundamenteel gezien is het een schaalprobleem. Iedere poging om Teilhard te begrijpen is gedoemd te mislukken als die niet begint met zowel het volledige complex van alle beschavingen, als ook het onmetelijke panorama van het zich evolutionair ontwikkelende universum. Anders is het simpelweg te klein om te kunnen bevatten waar hij het over heeft. Ongetwijfeld hebben zich vergelijkbare situaties in de geschiedenis van de wetenschap voorgedaan?”
Mijn hoofd tolde van gedachten over Albert Einstein en Niels Bohr en de revoluties die zij teweeg brachten en hoe de wereld van de klassieke natuurkunde deze maar niet kon accepteren. Echter, Thomas had de vraag slechts retorisch gesteld. Spoedig zou hij onze korte ontmoeting beëindigen, maar niet voordat hij de onvergetelijke uitspraak zou doen: “Te zien zoals Teilhard is een uitdaging, maar zijn visie wordt voor ons steeds toegankelijker. Ik ben er volledig van overtuigd dat in het volgende millennium Teilhard in het algemeen beschouwd zal worden als de vierde belangrijke denker van de Westerse christelijke traditie. Dit zouden zijn: Paulus, Augustinus, Thomas van Aquino en Teilhard de Chardin.”
Hij glimlachte weer, zich ervan bewust dat er nog veel meer gezegd zou moeten worden om het uit te leggen, tevens zich ervan bewust dat ik op dat moment nog niet in staat zou zijn het helemaal te bevatten. Hij wees naar het boek dat hij mij in handen had gegeven. “Begin met Teilhard. Niets is beter dan het zorgvuldig lezen van zijn werk.”
Ik zou het zelf lezen en eenmaal per week met Thomas Berry over de ideeën discussiëren. Ik zou er regelmatig verbaasd over komen te staan hoeveel het nodig bleek om hierbij aan ’s werelds intellectuele geschiedenis te refereren. Hij putte niet alleen voortdurend uit de natuurkunde en biologie, maar ook uit de filosofie, poëzie, linguïstiek, muziek en vooral uit de wereldgeschiedenis en kosmologie. Bij het verstrijken van de maanden begon ik te vermoeden dat de fundamentele categorieën uit mijn geest aan het veranderen waren. De niet nader onderzochte veronderstellingen die mijn ervaringen in de wereld regelden, verschrompelden onder druk van Teilhards grootse en indringende kosmologie…
Swimme’s intensieve bespiegeling van Teilhards werk mondde uit in een diepgaande spirituele ervaring die hem overviel toen hij met zijn vierjarige zoontje in het bos liep, even ten noorden van de stad New York. Het was een openbaring van het mystieke vuur dat het hart van Teilhards visie raakt: een tijdloos moment van levende herkenning van het creatieve, schitterende, vlammende tevoorschijn komen van de kosmos. Een visioen dat hem nog steeds levendig voor ogen staat. Aan het eind van ons gesprek over Teilhard de Chardin en zijn ideeën gaf Swimme met een lach toe: “Goeie ouwe Teilhard. Ik ben die dag nooit echt te boven gekomen.”
EnlightenNext: Pierre Teilhard de Chardin was een groot denker die uw eigen denkbeelden diepgaand heeft beïnvloed. Kunt u ons iets vertellen over wie hij was en wat volgens u zijn meest belangwekkende bijdragen waren?
Brian Swimme: Hij was een Franse jezuïet en paleontoloog en leefde van 1881 tot 1955. Zijn meest invloedrijke prestatie was de heldere verwoording van het belang van het nieuwe verhaal van de evolutie. Hij was de eerste belangrijke denker in het Westen die zeer helder onder woorden bracht dat evolutie en het heilige met elkaar in wisselwerking staan, ofwel zich identificeren met elkaar. Teilhard de Chardin in het Westen en Sri Aurobindo in India kwamen eigenlijk tot dezelfde grondgedachte: dat de ontvouwing van het universum een fysieke en tevens een spirituele evolutie is. Ik denk dat dit zijn hoofdbijdrage is. Aan de ene kant is er de ontzagwekkend traditie van God of Brahman, en aan de andere kant de traditie van evolutie. En voorstanders van het ene gezichtspunt hebben de neiging zeer kritisch te staan tegenover het andere. Christenen zeiden: “Evolutie, dat is afgrijselijk!” En wetenschappers zeiden: “Theïsme, dat is vreselijk!” Aurobindo en Teilhard brachten deze twee samen. Ik denk dat zij beiden geniën waren in het verenigen van deze twee visies. Teilhard trachtte voorbij het fundamenteel dualisme van de subject-object verhouding te komen, dat veelvuldig het westerse denken beheerst. Hij begon het universum te zien als louter een manifestatie van energie, dat zowel fysiek als psychisch of zelfs spiritueel is. Ik denk dat dit zijn belangrijkste bijdrage is. Hij begon het universum op een integrale wijze te zien: niet alleen als objectieve materie, maar tevens vervuld van psychische of spirituele energie.
Volgens mij staat bij Teilhard zijn wet van “complexificatie-bewustzijn” centraal. Hij identificeert dit als de fundamentele wet van evolutie. Hij ziet dat het hele proces gaat om een toenemende complexiteit en daarmee een zich verdiepende intelligentie of subjectiviteit. De hele beweging van het universum in het alsmaar complexer worden, is tegelijkertijd een beweging verder de diepten van het bewustzijn, cq het innerlijk, in. Hij overzag dit alles als een geheel; als een fysiek-biologisch-spiritueel proces. Hij was degene die het allemaal samenbracht. Je zou zijn gedachtegang simpel kunnen samenvatten en zeggen dat het universum met materie begint, zich tot leven ontwikkelt, zich tot gedachten ontwikkelt, zich ontwikkelt tot God. Dat is precies zijn gehele visie. Het is dus duidelijk dat deze God zich ontwikkelt; het is niet dat God uit materie is ontstaan. God is aanwezig vanaf het allereerste begin, maar in een impliciete vorm, en het universum volbrengt dit prachtige werk om het goddelijke expliciet te maken.
[volgende]
Brian Swimme bestudeert het werk van Teilhard al jaren. Hij is zelf wetenschapper met een blijvende interesse in het grensgebied tussen wetenschap en spiritualiteit en werd in zijn eigen passie en begrip sterk beïnvloed door de ideeën van Teilhard de Chardin. Wie zou dan beter Teilhards zienswijze tot leven kunnen brengen dan hij? Swimme beschrijft zijn ontdekking van Teilhard in zijn voorwoord bij de Amerikaanse vertaling van La Phénomène Humain door Sarah Appleton-Weber:
In New York City zijn er dagen dat je de zon helemaal niet ziet, maar haar aanwezigheid wel voelt in de stroom hete lucht die zich over de betonnen ravijnen uitstrekt en de hittegolf die van het asfalt afstraalt. Toen mijn kleren uiteindelijk doorweekt waren van mijn eigen zweet en ik voor de derde keer verdwaalde, kwam ik in de verleiding me in een hotel met airco te verschuilen. Om toch mijn weg te vervolgen was het voldoende mijn eigen misère voor ogen te houden. Ik had pas ontslag genomen als professor in de wis- en natuurkunde en was nu op zoek naar wijsheid. Een aantal mensen hadden me richting New York gewezen, in het bijzonder Aurelio Peccei, de grondlegger van de Club van Rome, het vruchtbare samenwerkingsverband van mondiale denkers en visionairen. Toen men Peccei op zijn sterfbed vroeg wie hij, van al die briljante kopstukken waar hij mee had samengewerkt, het meest kon aanbevelen, zei hij simpelweg: “Onze grootste hoop is Thomas Berry.”
Tegen de tijd dat ik bij Berry’s Riverdale Research Center aankwam en in zijn studeerkamer werd uitgenodigd, kon ik geen hoger gespannen verwachtingen koesteren. Hij luisterde aandachtig toen ik probeerde uit te leggen hoe verdrietig en verward ik was over onze vernietiging van de planeet en wat daar aan gedaan zou kunnen worden. Na een lange pauze, zonder een woord te zeggen, pakte Thomas Berry een van de duizenden boeken van zijn boekenplanken en schoof met een ernstig gezicht Het verschijnsel mens over de tafel, het sleutelwerk van Teilhard de Chardin.
Ik was op slag behoorlijk teleurgesteld. Dit was ouwe koek. Was ik helemaal van de andere kant van het continent gekomen om een boek te krijgen dat ik al op de middelbare Jezuïetenschool had gelezen? Erger nog, enkele beroemde wetenschappers hadden bezwaar gemaakt tegen de ideeën van Teilhard en die bracht ik te berde. Thomas Berry glimlachte en kon
daarna een hartelijke lach niet onderdrukken.
“Teilhard was de eerste die het universum op een nieuwe manier bezag, het was dus onvermijdelijk dat hij bekritiseerd zou worden. Als je je ergert aan wat enkele wetenschappers erover beweren, zou je eens enkele theologen moeten lezen! Fundamenteel gezien is het een schaalprobleem. Iedere poging om Teilhard te begrijpen is gedoemd te mislukken als die niet begint met zowel het volledige complex van alle beschavingen, als ook het onmetelijke panorama van het zich evolutionair ontwikkelende universum. Anders is het simpelweg te klein om te kunnen bevatten waar hij het over heeft. Ongetwijfeld hebben zich vergelijkbare situaties in de geschiedenis van de wetenschap voorgedaan?”
Mijn hoofd tolde van gedachten over Albert Einstein en Niels Bohr en de revoluties die zij teweeg brachten en hoe de wereld van de klassieke natuurkunde deze maar niet kon accepteren. Echter, Thomas had de vraag slechts retorisch gesteld. Spoedig zou hij onze korte ontmoeting beëindigen, maar niet voordat hij de onvergetelijke uitspraak zou doen: “Te zien zoals Teilhard is een uitdaging, maar zijn visie wordt voor ons steeds toegankelijker. Ik ben er volledig van overtuigd dat in het volgende millennium Teilhard in het algemeen beschouwd zal worden als de vierde belangrijke denker van de Westerse christelijke traditie. Dit zouden zijn: Paulus, Augustinus, Thomas van Aquino en Teilhard de Chardin.”
Hij glimlachte weer, zich ervan bewust dat er nog veel meer gezegd zou moeten worden om het uit te leggen, tevens zich ervan bewust dat ik op dat moment nog niet in staat zou zijn het helemaal te bevatten. Hij wees naar het boek dat hij mij in handen had gegeven. “Begin met Teilhard. Niets is beter dan het zorgvuldig lezen van zijn werk.”
Ik zou het zelf lezen en eenmaal per week met Thomas Berry over de ideeën discussiëren. Ik zou er regelmatig verbaasd over komen te staan hoeveel het nodig bleek om hierbij aan ’s werelds intellectuele geschiedenis te refereren. Hij putte niet alleen voortdurend uit de natuurkunde en biologie, maar ook uit de filosofie, poëzie, linguïstiek, muziek en vooral uit de wereldgeschiedenis en kosmologie. Bij het verstrijken van de maanden begon ik te vermoeden dat de fundamentele categorieën uit mijn geest aan het veranderen waren. De niet nader onderzochte veronderstellingen die mijn ervaringen in de wereld regelden, verschrompelden onder druk van Teilhards grootse en indringende kosmologie…
Swimme’s intensieve bespiegeling van Teilhards werk mondde uit in een diepgaande spirituele ervaring die hem overviel toen hij met zijn vierjarige zoontje in het bos liep, even ten noorden van de stad New York. Het was een openbaring van het mystieke vuur dat het hart van Teilhards visie raakt: een tijdloos moment van levende herkenning van het creatieve, schitterende, vlammende tevoorschijn komen van de kosmos. Een visioen dat hem nog steeds levendig voor ogen staat. Aan het eind van ons gesprek over Teilhard de Chardin en zijn ideeën gaf Swimme met een lach toe: “Goeie ouwe Teilhard. Ik ben die dag nooit echt te boven gekomen.”
EnlightenNext: Pierre Teilhard de Chardin was een groot denker die uw eigen denkbeelden diepgaand heeft beïnvloed. Kunt u ons iets vertellen over wie hij was en wat volgens u zijn meest belangwekkende bijdragen waren?
Brian Swimme: Hij was een Franse jezuïet en paleontoloog en leefde van 1881 tot 1955. Zijn meest invloedrijke prestatie was de heldere verwoording van het belang van het nieuwe verhaal van de evolutie. Hij was de eerste belangrijke denker in het Westen die zeer helder onder woorden bracht dat evolutie en het heilige met elkaar in wisselwerking staan, ofwel zich identificeren met elkaar. Teilhard de Chardin in het Westen en Sri Aurobindo in India kwamen eigenlijk tot dezelfde grondgedachte: dat de ontvouwing van het universum een fysieke en tevens een spirituele evolutie is. Ik denk dat dit zijn hoofdbijdrage is. Aan de ene kant is er de ontzagwekkend traditie van God of Brahman, en aan de andere kant de traditie van evolutie. En voorstanders van het ene gezichtspunt hebben de neiging zeer kritisch te staan tegenover het andere. Christenen zeiden: “Evolutie, dat is afgrijselijk!” En wetenschappers zeiden: “Theïsme, dat is vreselijk!” Aurobindo en Teilhard brachten deze twee samen. Ik denk dat zij beiden geniën waren in het verenigen van deze twee visies. Teilhard trachtte voorbij het fundamenteel dualisme van de subject-object verhouding te komen, dat veelvuldig het westerse denken beheerst. Hij begon het universum te zien als louter een manifestatie van energie, dat zowel fysiek als psychisch of zelfs spiritueel is. Ik denk dat dit zijn belangrijkste bijdrage is. Hij begon het universum op een integrale wijze te zien: niet alleen als objectieve materie, maar tevens vervuld van psychische of spirituele energie.
Volgens mij staat bij Teilhard zijn wet van “complexificatie-bewustzijn” centraal. Hij identificeert dit als de fundamentele wet van evolutie. Hij ziet dat het hele proces gaat om een toenemende complexiteit en daarmee een zich verdiepende intelligentie of subjectiviteit. De hele beweging van het universum in het alsmaar complexer worden, is tegelijkertijd een beweging verder de diepten van het bewustzijn, cq het innerlijk, in. Hij overzag dit alles als een geheel; als een fysiek-biologisch-spiritueel proces. Hij was degene die het allemaal samenbracht. Je zou zijn gedachtegang simpel kunnen samenvatten en zeggen dat het universum met materie begint, zich tot leven ontwikkelt, zich tot gedachten ontwikkelt, zich ontwikkelt tot God. Dat is precies zijn gehele visie. Het is dus duidelijk dat deze God zich ontwikkelt; het is niet dat God uit materie is ontstaan. God is aanwezig vanaf het allereerste begin, maar in een impliciete vorm, en het universum volbrengt dit prachtige werk om het goddelijke expliciet te maken.
[volgende]
Bewust worden van de geschiedenis van het universum
Het Goddelijk worden van de Kosmos
Interview door Susan Bridle
Het Goddelijk worden van de Kosmos
Interview door Susan Bridle
